Chuyển đổi số

Theo Luật Chuyển đổi số 2025, người dùng có quyền gì khi sử dụng sản phẩm, dịch vụ số?

01/08/2026
2 lượt xem
0 bình luận

Tám nhóm quyền tại Điều 41, trong đó khoản 5 đáng chú ý nhất với doanh nghiệp: người dùng được lựa chọn sử dụng hoặc NGỪNG sử dụng, không bị áp đặt điều kiện bất hợp lý.

Điều 41 Luật Chuyển đổi số 148/2025/QH15 là điều tập hợp quyền của người dùng trên môi trường số. Với doanh nghiệp cung cấp sản phẩm, dịch vụ số, đây là danh mục cần đối chiếu với thiết kế sản phẩm và điều khoản sử dụng.

Nguyên tắc nền — khoản 1

Khoản 1 Điều 41 quy định: quyền con người, quyền công dân được công nhận, tôn trọng, bảo vệ và không bị phủ nhận chỉ vì được thực hiện trên môi trường số.

Nguyên tắc này song song với nguyên tắc không phủ nhận giá trị pháp lý tại Điều 8 Luật Giao dịch điện tử 20/2023/QH15 — nhưng áp dụng cho quyền của con người thay vì cho thông điệp dữ liệu.

Khoản 5 — quyền lựa chọn và ngừng sử dụng

Đây là khoản có tác động trực tiếp nhất tới doanh nghiệp: được lựa chọn sử dụng hoặc ngừng sử dụng sản phẩm, dịch vụ số trên cơ sở được cung cấp thông tin đầy đủ, rõ ràng, chính xác, minh bạch, kịp thời về điều khoản, điều kiện sử dụng; không bị áp đặt điều kiện bất hợp lý hoặc bị phân biệt đối xử khi sử dụng sản phẩm, dịch vụ số.

Ba nội dung trong một khoản:

Quyền ngừng sử dụng

Người dùng có quyền rời đi. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải có quy trình hủy dịch vụ rõ ràng và thực hiện được. Trong thực tế, đây là chỗ nhiều sản phẩm gây khó: nút đăng ký nổi bật, nút hủy giấu sâu trong nhiều lớp menu; đăng ký được trực tuyến nhưng hủy phải gọi điện.

Các thiết kế kiểu này có thể chạm tới cả khoản 5 Điều 41 lẫn khoản 4 Điều 5 Luật 148/2025/QH15, vốn nghiêm cấm lợi dụng chuyển đổi số để lừa đảo, thao túng, trục lợi.

Quyền được thông tin

Năm tiêu chí về thông tin: đầy đủ, rõ ràng, chính xác, minh bạch, kịp thời. Điều khoản sử dụng dài, khó hiểu, viết bằng ngôn ngữ pháp lý phức tạp khó đáp ứng tiêu chí "rõ ràng".

Cách làm tốt hơn: bên cạnh điều khoản đầy đủ, cung cấp bản tóm tắt các điểm quan trọng bằng ngôn ngữ thông thường — chi phí thấp, và giảm đáng kể tranh chấp về sau.

Không bị áp đặt điều kiện bất hợp lý, không bị phân biệt đối xử

Nội dung này liên hệ với khoản 3 Điều 38 Luật 148/2025/QH15, nơi cấm chủ quản nền tảng số trung gian thực hiện các hành vi ngăn cản, áp đặt, phân biệt đối xử trái pháp luật, cạnh tranh không lành mạnh đối với các nhà cung cấp khác.

Khoản 5 Điều 41 mở rộng nguyên tắc này sang quan hệ với người dùng cuối.

Các quyền khác tại Điều 41

Khoản 2 — đăng ký, sử dụng và quản lý tài khoản danh tính điện tử, tài khoản giao dịch điện tử, chữ ký số theo quy định của pháp luật về định danh và xác thực điện tử, giao dịch điện tử;
Khoản 3 — được bảo vệ dữ liệu cá nhân theo pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân;
Khoản 4 — được phổ cập năng lực số cơ bản;
Khoản 6 — được bảo đảm điều kiện tiếp cận công bằng, an toàn, đặc biệt là đối tượng dễ bị tổn thương trên môi trường số;
Khoản 7 — được yêu cầu cơ quan có thẩm quyền bảo vệ quyền hợp pháp trên môi trường số;
Khoản 8 — được bảo đảm các quyền lợi của công dân số theo quy định của pháp luật có liên quan.

Khoản 6 kết nối với khoản 7 Điều 8 về yêu cầu tối thiểu đối với hệ thống số: hệ thống và dịch vụ số phải đáp ứng tiêu chuẩn về khả năng tiếp cận tối thiểu đối với người khuyết tật, người cao tuổi và các nhóm dễ bị tổn thương khác.

Hỗ trợ người cao tuổi, người khuyết tật — Điều 44

Khoản 1 Điều 44 Luật 148/2025/QH15 quy định người cao tuổi và người khuyết tật được Nhà nước ưu tiên hỗ trợ trong quá trình tham gia, sử dụng sản phẩm, dịch vụ số:

Điểm a — được miễn, giảm phí xác thực điện tử, phí thực hiện dịch vụ công trực tuyến theo quy định của pháp luật;
Điểm b — được tư vấn, hướng dẫn khi thực hiện giao dịch điện tử liên quan đến thủ tục hành chính, y tế, bảo hiểm và an sinh xã hội;
Điểm c — được hỗ trợ tham gia các chương trình phổ cập, bồi dưỡng năng lực số cơ bản được thiết kế phù hợp.

Bốn lĩnh vực tại điểm b — thủ tục hành chính, y tế, bảo hiểm, an sinh xã hội — chính là những lĩnh vực mà hai nhóm đối tượng này có nhu cầu giao dịch nhiều nhất.

Cụm "được thiết kế phù hợp" tại điểm c là điểm đáng ghi nhận: chương trình đào tạo cho người cao tuổi phải khác chương trình chung, không chỉ là cùng nội dung với tốc độ chậm hơn.

Thiết kế sản phẩm đáp ứng khả năng tiếp cận

Từ khoản 6 Điều 41, khoản 7 Điều 8 và Điều 44, doanh nghiệp có thể áp dụng một số thực hành cơ bản, chi phí thấp:

Cho phép điều chỉnh cỡ chữ mà không vỡ bố cục;
Bảo đảm độ tương phản màu đủ lớn giữa chữ và nền;
Thao tác được bằng bàn phím, không bắt buộc phải dùng chuột hoặc cử chỉ phức tạp;
Có nhãn mô tả cho hình ảnh để công cụ đọc màn hình hoạt động được;
Không dùng màu sắc làm dấu hiệu duy nhất để truyền đạt thông tin quan trọng;
Cho thời gian đủ dài khi có giới hạn thời gian thao tác, hoặc cho phép gia hạn;
Ngôn ngữ đơn giản trong hướng dẫn và thông báo lỗi.

Những thực hành này không chỉ phục vụ nhóm dễ bị tổn thương — chúng cải thiện trải nghiệm cho tất cả người dùng, và mở rộng tập khách hàng tiếp cận được sản phẩm.

Điểm chung với các đạo luật khác

Quyền của người dùng tại Điều 41 có sự tương ứng ở các đạo luật cùng nhóm:

Khoản 7 Điều 3 Luật 134/2025/QH15 định nghĩa người bị ảnh hưởng là tổ chức, cá nhân bị tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp, tính mạng, sức khỏe, tài sản, uy tín hoặc cơ hội tiếp cận dịch vụ do việc triển khai hoặc kết quả đầu ra của hệ thống trí tuệ nhân tạo;
Khoản 7 Điều 6 Luật 20/2023/QH15 nghiêm cấm cản trở việc lựa chọn thực hiện giao dịch điện tử;
Khoản 3 Điều 4 Luật 116/2025/QH15 nêu nguyên tắc kết hợp bảo vệ an ninh mạng với bảo đảm quyền con người, quyền công dân, bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Bốn đạo luật tiếp cận từ bốn góc khác nhau nhưng cùng một hướng: công nghệ phục vụ con người, và quyền của người dùng không mất đi khi chuyển sang môi trường số.

Danh mục rà soát cho doanh nghiệp

Quy trình hủy dịch vụ — có dễ tìm và thực hiện được không, có tương xứng với quy trình đăng ký không;
Điều khoản sử dụng — có bản tóm tắt dễ hiểu không;
Thông báo thay đổi điều khoản — có kịp thời và rõ ràng không;
Khả năng tiếp cận của giao diện — đối chiếu với danh sách thực hành nêu trên;
Kênh tiếp nhận khiếu nại — theo khoản 1 Điều 38;
Chính sách bảo vệ dữ liệu cá nhân — theo khoản 3 Điều 41 và pháp luật chuyên ngành.