Theo Luật An ninh mạng 2025, đơn vị vận hành lưới điện số hoá điều độ cần bảo đảm những gì?

Lưới điện là hạ tầng nền tảng mà mọi hạ tầng khác phụ thuộc. Bài viết bàn về an ninh hệ thống điều khiển và dữ liệu tiêu thụ điện.

Lưới điện là hạ tầng mà mọi hạ tầng khác phụ thuộc: bệnh viện, cấp nước, viễn thông, giao thông đều ngừng hoạt động khi mất điện diện rộng. Việc số hoá điều độ mang lại hiệu quả vận hành nhưng cũng tạo ra bề mặt tấn công mới cho hệ thống vốn được thiết kế trong thời kỳ chưa có kết nối mạng.

Lưu ý trước: hoạt động điện lực chịu điều chỉnh của pháp luật chuyên ngành về điện lực. Hệ thống điều độ nhiều khả năng thuộc diện hệ thống thông tin quan trọng về an ninh quốc gia, với nghĩa vụ theo quy định riêng cần tra kỹ. Bài viết bàn về nguyên tắc chung về an ninh mạng và dữ liệu.

Nguyên tắc tách biệt hệ thống

Điều 16 Luật 116/2025/QH15 quy định về các hoạt động bảo vệ an ninh mạng.

Các sự cố lưới điện do tấn công mạng đã xảy ra ở nhiều nước, và bài học chung là như nhau: kẻ tấn công vào qua mạng hành chính, rồi di chuyển sang mạng điều khiển.

Mười biện pháp:

• Tách vật lý mạng điều khiển khỏi mạng hành chính và internet;
• Không có kết nối hai chiều từ mạng văn phòng vào mạng điều khiển;
• Kiểm soát nghiêm ngặt mọi điểm kết nối, kể cả kết nối một chiều để lấy dữ liệu;
• Không truy cập từ xa vào hệ thống điều độ, hoặc nếu buộc phải có thì xác thực nhiều lớp và giới hạn nghiêm;
• Kiểm soát thiết bị của nhà thầu, cấm máy tính cá nhân;
• Kiểm soát cổng USB — đường lây nhiễm vào hệ thống tách mạng;
• Xác thực lệnh điều khiển, không chấp nhận lệnh không rõ nguồn;
• Ghi nhật ký mọi thao tác, không sửa được;
• Cảnh báo lệnh bất thường — cắt nhiều lộ cùng lúc, thao tác ngoài lịch;
• Vận hành thủ công luôn sẵn sàng, có quy trình in ra giấy và diễn tập.

Điểm thứ sáu là bài học từ các vụ tấn công thực tế vào hệ thống công nghiệp tách mạng: một chiếc USB mang mã độc vượt qua mọi biện pháp cách ly mạng.

Điểm thứ mười là lớp phòng vệ cuối cùng và quan trọng nhất: dù hệ thống số bị vô hiệu hóa hoàn toàn, người vận hành vẫn phải điều khiển được lưới bằng thao tác tại chỗ. Điều này đòi hỏi duy trì kỹ năng và diễn tập, không chỉ giữ quy trình trên giấy.

Trạm biến áp không người trực

Xu hướng tự động hóa tạo ra nhiều trạm vận hành từ xa. Bảy yêu cầu:

• Bảo vệ vật lý nghiêm ngặt, cảm biến báo xâm nhập;
• Camera giám sát, cảnh báo tức thì;
• Bảo vệ tủ điều khiển và thiết bị truyền thông tại trạm;
• Mã hóa kênh truyền tới trung tâm;
• Rơ le bảo vệ hoạt động độc lập với hệ thống điều khiển từ xa;
• Cảnh báo khi mất liên lạc với trạm;
• Phương án cử người tới thao tác tại chỗ.

Điểm thứ năm là nguyên tắc an toàn nền tảng của ngành điện: chức năng bảo vệ cắt sự cố phải là thiết bị độc lập, hoạt động trong vài phần trăm giây, không phụ thuộc vào bất kỳ kết nối hay phần mềm điều khiển nào.

Điểm thứ ba đáng lưu ý: trạm không người trực ở nơi xa là mục tiêu dễ tiếp cận vật lý nhất trong toàn hệ thống.

Công tơ điện tử và dữ liệu tiêu thụ

Công tơ thông minh ghi nhận tiêu thụ theo khoảng thời gian ngắn. Dữ liệu này tiết lộ nhiều về sinh hoạt: có ai ở nhà không, giờ giấc thế nào, dùng thiết bị gì, đi vắng bao lâu.

Khoản 1 Điều 27 Luật 148/2025/QH15 quy định chủ quản dữ liệu phải chủ động thiết lập quy trình, biện pháp bảo vệ dữ liệu phù hợp với tính chất hoạt động và phương thức đáp ứng yêu cầu của chủ thể dữ liệu.

Chín nguyên tắc:

• Tần suất ghi nhận chỉ ở mức cần cho việc tính tiền và vận hành lưới;
• Không lập hồ sơ về sinh hoạt hộ gia đình;
• Thời hạn lưu dữ liệu chi tiết ngắn;
• Phân quyền chặt, ghi nhật ký tra cứu;
• Giám sát tra cứu bất thường;
• Không bán, chia sẻ cho bên thứ ba;
• Không cung cấp thông tin về thời gian nhà trống;
• Khách hàng xem được dữ liệu của mình, có ích cho việc tiết kiệm điện;
• Chức năng cắt điện từ xa — nếu có, cần kiểm soát rất chặt.

Điểm thứ chín cần được cân nhắc kỹ về cả an toàn lẫn an ninh: cắt điện từ xa hàng loạt là năng lực nguy hiểm nếu hệ thống bị chiếm quyền; và ở góc độ con người, cắt điện của một hộ có người bệnh dùng thiết bị y tế là quyết định không nên thực hiện tự động.

Điểm thứ bảy là rủi ro an ninh cụ thể: dữ liệu tiêu thụ điện gần bằng không trong nhiều ngày là dấu hiệu rõ ràng nhà không có người.

Ngừng cấp điện và bảo vệ người yếu thế

Khoản 5 Điều 41 Luật 148/2025/QH15 quy định người dùng không bị áp đặt điều kiện bất hợp lý hoặc bị phân biệt đối xử khi sử dụng sản phẩm, dịch vụ số.

Bảy nguyên tắc: thông báo trước đủ thời gian; nhiều kênh thông báo, không chỉ ứng dụng; danh sách khách hàng ưu tiên — cơ sở y tế, hộ có thiết bị y tế; không cắt tự động với nhóm ưu tiên; luôn giữ kênh thanh toán bằng tiền mặt; hỗ trợ người không dùng công nghệ; và quy trình khôi phục nhanh sau khi thanh toán.

Điểm thứ ba và thứ tư có ý nghĩa sinh mạng: một hộ có người dùng máy thở tại nhà cần được đánh dấu trong hệ thống, và mọi quyết định ngừng cấp điện với họ phải qua con người xem xét.

Thông tin khi sự cố

Điều 26 Luật 116/2025/QH15 quy định các nội dung bảo đảm an ninh dữ liệu, gồm bảo đảm tính sẵn sàng.

Sáu nội dung: thông báo kịp thời phạm vi và nguyên nhân; ước tính thời gian khôi phục, cập nhật liên tục; kênh thông tin hoạt động khi khách hàng mất điện — không thể chỉ dựa vào internet; ưu tiên khôi phục cho cơ sở thiết yếu; kênh tiếp nhận phản ánh sự cố; và thông tin trung thực, không giảm nhẹ.

Điểm thứ ba là nghịch lý cần giải quyết: người mất điện thường cũng mất mạng, và kênh thông tin phải tính tới điều đó.

Nhà thầu và chuỗi cung ứng thiết bị

Sáu nguyên tắc: kiểm tra bảo mật thiết bị trước khi đưa vào hệ thống; đổi toàn bộ mật khẩu mặc định; yêu cầu nhà cung cấp công bố lỗ hổng; kiểm soát quyền truy cập của nhà thầu, cấp theo thời hạn; thu hồi và đổi mật khẩu khi kết thúc; và đánh giá rủi ro với thiết bị có kết nối về máy chủ nhà sản xuất ở nước ngoài.

Điểm cuối là vấn đề chiến lược với hạ tầng trọng yếu và cần được đánh giá ở cấp có thẩm quyền.

Ứng phó sự cố an ninh mạng

Bảy nội dung: kế hoạch riêng cho kịch bản tấn công vào hệ thống điều khiển; đội ứng cứu có năng lực về hệ thống công nghiệp; diễn tập định kỳ; quy trình cách ly nhanh khi phát hiện xâm nhập; phương án vận hành thủ công đầy đủ; quy trình báo cáo cơ quan có thẩm quyền; và phối hợp với các đơn vị trong ngành.

Điểm thứ hai đáng lưu ý: xử lý sự cố trên hệ thống điều khiển công nghiệp khác hoàn toàn với hệ thống thông tin thông thường — không thể tắt máy để xử lý.

Danh sách kiểm tra

• Mạng điều khiển có tách vật lý khỏi mạng hành chính không?
• Có kết nối từ xa vào hệ thống điều độ không?
• Có kiểm soát cổng USB trong khu vực điều khiển không?
• Rơ le bảo vệ có hoạt động độc lập không?
• Công tơ ghi nhận ở tần suất nào, lưu bao lâu?
• Có danh sách khách hàng ưu tiên không cắt tự động không?
• Đã diễn tập vận hành thủ công lần gần nhất khi nào?

Đọc thêm cùng chủ đề

• Chuỗi quán cà phê dùng ứng dụng đặt món cần lưu ý những gì?
• Đơn vị nhắc nợ và thu hộ liên hệ khách hàng thế nào cho đúng?
• Cửa hàng ở nông thôn bắt đầu chuyển đổi số nên làm gì trước?

Căn cứ pháp lý

• Luật 116/2025/QH15 Điều 16
• Luật 116/2025/QH15 Điều 26
• Luật 148/2025/QH15 Điều 27
• Luật 148/2025/QH15 Điều 41

Bài viết dẫn chiếu văn bản đang có hiệu lực. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến tư vấn cho từng trường hợp cụ thể.