Theo Luật An ninh mạng 2025, hệ thống đường sắt đô thị số hoá vận hành cần bảo đảm những gì?

Hệ thống điều khiển tàu là hạ tầng mà sự cố gây hậu quả tính mạng. Bài viết bàn về nguyên tắc an toàn và dữ liệu hành trình hành khách.

Đường sắt đô thị vận chuyển hàng trăm nghìn lượt người mỗi ngày với hệ thống điều khiển tự động cao. Đây là hạ tầng mà một sự cố về an toàn gây hậu quả tính mạng trực tiếp, và một sự cố về vận hành làm tê liệt giao thông cả thành phố.

Lưu ý trước: đường sắt đô thị chịu điều chỉnh của pháp luật chuyên ngành về đường sắt, với quy chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt về an toàn. Nếu hệ thống thuộc diện hệ thống thông tin quan trọng về an ninh quốc gia, sẽ có thêm nghĩa vụ theo quy định riêng. Bài viết bàn về khía cạnh an ninh mạng và dữ liệu.

Nguyên tắc an toàn ở lớp thấp nhất

Điều 16 Luật 116/2025/QH15 quy định về các hoạt động bảo vệ an ninh mạng.

Nguyên tắc nền tảng của an toàn đường sắt: các chức năng bảo vệ tính mạng phải hoạt động ở lớp độc lập với hệ thống điều khiển thông minh, và mặc định về trạng thái an toàn khi có lỗi.

Chín yêu cầu:

• Hệ thống bảo vệ tàu tự động hoạt động độc lập, dừng tàu khi vượt tốc độ hoặc vượt tín hiệu;
• Trạng thái an toàn khi lỗi — mất tín hiệu thì dừng, không phải chạy tiếp;
• Tách vật lý mạng điều khiển tàu khỏi mạng hành chính và internet;
• Tách mạng hệ thống bán vé, thông tin hành khách khỏi mạng điều khiển;
• Không có kết nối từ xa vào hệ thống điều khiển vận hành;
• Kiểm soát chặt thiết bị của nhà thầu khi bảo trì;
• Ghi nhật ký mọi thao tác, không sửa được;
• Vận hành thủ công luôn sẵn sàng, có quy trình và diễn tập;
• Kiểm thử an toàn đầy đủ trước mỗi lần thay đổi phần mềm.

Điểm thứ tư là ranh giới quan trọng và cũng là lỗ hổng đã được phát hiện ở nhiều hệ thống giao thông: mạng hiển thị thông tin cho hành khách và mạng điều khiển tàu phải hoàn toàn tách biệt, vì mạng thông tin có bề mặt tấn công rộng hơn nhiều.

Điểm thứ sáu là đường xâm nhập thực tế nhất: máy tính của kỹ thuật viên nhà thầu đã đi qua nhiều hệ thống khác.

Dữ liệu hành trình hành khách

Thẻ vé điện tử ghi nhận mỗi lần vào ga, ra ga. Với người đi làm hàng ngày, dữ liệu này dựng được bản đồ sinh hoạt rất chi tiết: nhà ở đâu, làm việc ở đâu, giờ giấc thế nào, cuối tuần đi đâu.

Khoản 1 Điều 27 Luật 148/2025/QH15 quy định chủ quản dữ liệu phải chủ động thiết lập quy trình, biện pháp bảo vệ dữ liệu phù hợp với tính chất hoạt động và phương thức đáp ứng yêu cầu của chủ thể dữ liệu.

Chín nguyên tắc:

• Cung cấp thẻ ẩn danh không gắn danh tính — đây là biện pháp bảo vệ mạnh nhất;
• Không bắt buộc đăng ký định danh để đi tàu;
• Với thẻ định danh, thời hạn lưu lịch sử hành trình ngắn;
• Không lập hồ sơ di chuyển của cá nhân;
• Phân quyền chặt, ghi nhật ký tra cứu;
• Giám sát tra cứu bất thường;
• Chỉ cung cấp cho cơ quan có thẩm quyền theo đúng trình tự;
• Không bán, chia sẻ dữ liệu hành trình;
• Hành khách tra cứu được lịch sử của mình.

Điểm thứ nhất và thứ hai là lựa chọn thiết kế có ý nghĩa lớn: một hệ thống cho phép mua thẻ nạp tiền ẩn danh bảo vệ quyền riêng tư của người dân tốt hơn nhiều so với hệ thống bắt buộc định danh mọi hành khách.

Điểm thứ sáu là biện pháp chống lạm dụng nội bộ: tra cứu hành trình của một người cụ thể thường xuất phát từ động cơ cá nhân.

Camera trong ga và trên tàu

Sáu nguyên tắc: biển báo rõ; không lắp ở khu vực riêng tư; thời hạn lưu hợp lý, xóa tự động; quy trình trích xuất có phê duyệt và ghi nhận; thận trọng tối đa với nhận diện khuôn mặt, cần cơ sở pháp lý rõ; và không đăng hình ảnh hành khách lên mạng.

Điểm thứ năm cần được cân nhắc rất kỹ: kết hợp camera nhận diện với dữ liệu thẻ vé tạo ra năng lực giám sát toàn diện, và việc triển khai cần có cơ sở pháp lý cụ thể chứ không phải quyết định kỹ thuật của đơn vị vận hành.

Hệ thống thu phí và công bằng tiếp cận

Khoản 5 Điều 41 Luật 148/2025/QH15 quy định người dùng không bị áp đặt điều kiện bất hợp lý hoặc bị phân biệt đối xử khi sử dụng sản phẩm, dịch vụ số.

Bảy nguyên tắc:

• Luôn có kênh mua vé bằng tiền mặt tại ga;
• Không bắt buộc điện thoại thông minh hoặc tài khoản ngân hàng;
• Giá vé minh bạch, hiển thị rõ;
• Chính sách miễn giảm thực hiện thuận tiện, không gây phiền hà;
• Hoàn tiền nhanh khi trừ sai;
• Cơ chế khiếu nại đơn giản;
• Hỗ trợ người cao tuổi, người khuyết tật.

Điểm thứ nhất và thứ hai là nguyên tắc không được đánh đổi với phương tiện công cộng: giao thông công cộng phục vụ cả những người không có điều kiện tiếp cận công nghệ, và họ thường là nhóm cần nó nhất.

Điểm thứ tư đáng lưu ý: chính sách miễn giảm cho người cao tuổi, người khuyết tật cần được thiết kế sao cho không buộc họ phải chứng minh lại tình trạng của mình mỗi lần đi tàu ở nơi công cộng.

Thông tin cho hành khách khi có sự cố

Điều 26 Luật 116/2025/QH15 quy định các nội dung bảo đảm an ninh dữ liệu, gồm bảo đảm tính sẵn sàng.

Bảy nội dung:

• Thông báo kịp thời, trung thực về gián đoạn;
• Nhiều kênh — loa tại ga, bảng hiển thị, tin nhắn, ứng dụng;
• Kênh không phụ thuộc mạng khi có sự cố mạng;
• Ước tính thời gian khôi phục, cập nhật liên tục;
• Hướng dẫn phương án thay thế;
• Hướng dẫn thoát hiểm rõ ràng khi cần sơ tán;
• Nhân viên tại chỗ hỗ trợ, không chỉ dựa vào bảng điện tử.

Điểm thứ ba và thứ bảy là bài học từ các sự cố thực tế: khi hệ thống thông tin điện tử cùng gặp sự cố, hàng nghìn người mắc kẹt trong ga cần có người hướng dẫn trực tiếp.

Ứng phó sự cố và diễn tập

Sáu nội dung: kế hoạch ứng phó cho các kịch bản khác nhau; diễn tập định kỳ có sự tham gia của các lực lượng liên quan; danh sách liên lạc khẩn cấp cập nhật; quy trình báo cáo; hệ thống liên lạc khẩn cấp có nhiều lớp dự phòng; và rà soát sau mỗi sự cố.

Đặc thù của hệ thống ngầm: sự cố trong hầm đòi hỏi quy trình riêng về thông gió, chiếu sáng khẩn cấp, và sơ tán — các hệ thống này phải hoạt động độc lập với hệ thống điều khiển chính.

Nhà thầu và chuyển giao công nghệ

Sáu nguyên tắc: ràng buộc bảo mật và an toàn trong hợp đồng; kiểm soát quyền truy cập của nhà thầu, cấp theo thời hạn; thu hồi toàn bộ khi kết thúc; đổi mật khẩu hệ thống khi thay nhà thầu; yêu cầu bàn giao đầy đủ tài liệu kỹ thuật; và bảo đảm năng lực vận hành độc lập không phụ thuộc mãi vào nhà cung cấp nước ngoài.

Điểm cuối là vấn đề chiến lược: một hệ thống mà đơn vị vận hành trong nước không hiểu và không sửa được là rủi ro dài hạn về cả chi phí lẫn an ninh.

Danh sách kiểm tra

• Hệ thống bảo vệ tàu có hoạt động độc lập với điều khiển thông minh không?
• Mạng điều khiển có tách vật lý khỏi mạng thông tin hành khách không?
• Có kết nối từ xa vào hệ thống điều khiển không?
• Có cung cấp thẻ ẩn danh không?
• Có giám sát tra cứu bất thường hành trình không?
• Còn kênh mua vé bằng tiền mặt không?
• Có đổi mật khẩu hệ thống khi thay nhà thầu không?

Đọc thêm cùng chủ đề

• Chuỗi nhà hàng số hóa đặt bàn và tích điểm cần chuẩn bị gì?
• Đại lý du lịch bán tour trực tuyến cần lưu ý điều khoản nào?
• Nhà máy kết nối máy móc lên mạng cần bảo vệ an ninh thế nào?

Căn cứ pháp lý

• Luật 116/2025/QH15 Điều 16
• Luật 116/2025/QH15 Điều 26
• Luật 148/2025/QH15 Điều 27
• Luật 148/2025/QH15 Điều 41

Bài viết dẫn chiếu văn bản đang có hiệu lực. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến tư vấn cho từng trường hợp cụ thể.