Trí tuệ nhân tạo

Theo Luật Trí tuệ nhân tạo 2025, thử nghiệm có kiểm soát AI mang lại lợi ích gì cho doanh nghiệp?

01/08/2026
1 lượt xem
0 bình luận

Hai lợi ích cụ thể tại khoản 2 Điều 21 — kết quả thử nghiệm có thể được dùng để công nhận kết quả đánh giá sự phù hợp, hoặc để miễn, giảm, điều chỉnh nghĩa vụ tuân thủ.

Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát thường được nhắc tới như một chính sách khuyến khích chung chung. Điều 21 Luật Trí tuệ nhân tạo 134/2025/QH15 lại nêu hai lợi ích rất cụ thể và có giá trị thương mại rõ ràng.

Cơ sở pháp lý — khoản 1

Khoản 1 Điều 21 quy định: cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với trí tuệ nhân tạo thực hiện theo quy định của pháp luật về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo và quy định tại các khoản 2, 3 và 4 Điều này.

Cách viết này cho biết: quy trình chung nằm ở pháp luật chuyên ngành về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; Luật 134/2025/QH15 bổ sung ba nội dung đặc thù cho lĩnh vực trí tuệ nhân tạo.

Doanh nghiệp muốn tham gia cần tra cứu cả hai nguồn quy định.

Hai lợi ích cụ thể — khoản 2

Khoản 2 Điều 21 quy định kết quả thử nghiệm có kiểm soát là căn cứ để cơ quan nhà nước có thẩm quyền xem xét:

Điểm a — công nhận kết quả đánh giá sự phù hợp

Công nhận kết quả đánh giá sự phù hợp theo quy định của Luật này.

Đây là lợi ích lớn nhất với hệ thống rủi ro cao. Theo khoản 1 Điều 13, hệ thống trí tuệ nhân tạo có rủi ro cao phải được đánh giá sự phù hợp trước khi đưa vào sử dụng — một quy trình tốn thời gian và chi phí, đặc biệt khi thuộc danh mục bắt buộc dùng tổ chức đánh giá độc lập theo điểm a khoản 2 Điều 13.

Nếu kết quả thử nghiệm có kiểm soát được công nhận thay cho bước này, doanh nghiệp tiết kiệm được cả thời gian đưa sản phẩm ra thị trường lẫn chi phí đánh giá.

Điểm b — miễn, giảm hoặc điều chỉnh nghĩa vụ tuân thủ

Miễn, giảm hoặc điều chỉnh nghĩa vụ tuân thủ tương ứng của Luật này.

Ba mức được nêu — miễn, giảm, điều chỉnh. Đây là cơ chế linh hoạt cho phép điều chỉnh gánh nặng tuân thủ theo kết quả thực tế của quá trình thử nghiệm.

Lưu ý cách diễn đạt ở đầu khoản 2: kết quả thử nghiệm là căn cứ để cơ quan nhà nước có thẩm quyền xem xét. Đây không phải quyền đương nhiên — vẫn cần quyết định của cơ quan có thẩm quyền.

Quy trình nhanh và quyền dừng — khoản 3

Khoản 3 Điều 21 quy định: cơ quan nhà nước có thẩm quyền chủ trì, phối hợp với cơ quan có liên quan tiếp nhận, thẩm định và xử lý hồ sơ theo quy trình thẩm định và phản hồi nhanh; giám sát quá trình thử nghiệm và quyết định tạm dừng hoặc chấm dứt thử nghiệm khi có rủi ro ảnh hưởng đến an toàn, an ninh hoặc quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Hai vế cân bằng nhau:

Vế thuận lợi — quy trình thẩm định và phản hồi nhanh. Đây là cam kết về thời gian xử lý hồ sơ, yếu tố quan trọng với doanh nghiệp công nghệ;
Vế kiểm soát — quyền tạm dừng hoặc chấm dứt thử nghiệm khi có rủi ro.

Ngưỡng để dừng khá rộng: rủi ro ảnh hưởng đến an toàn, an ninh hoặc quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Doanh nghiệp tham gia thử nghiệm cần dự liệu khả năng này trong kế hoạch kinh doanh, không nên coi việc được chấp thuận thử nghiệm là bảo đảm chắc chắn cho lộ trình sản phẩm.

Khoản 4 Điều 21 giao Chính phủ quy định chi tiết Điều này.

Kênh đăng ký

Khoản 1 Điều 8 Luật 134/2025/QH15 xác định Cổng thông tin điện tử một cửa về trí tuệ nhân tạo là nền tảng số được thiết lập nhằm hỗ trợ việc tiếp nhận, đăng ký tham gia thử nghiệm có kiểm soát; tiếp nhận thông báo kết quả phân loại hệ thống trí tuệ nhân tạo, báo cáo sự cố nghiêm trọng và báo cáo định kỳ; công khai thông tin về hệ thống trí tuệ nhân tạo, kết quả đánh giá sự phù hợp, kết quả xử lý vi phạm và kết nối các chương trình hỗ trợ, quỹ, hạ tầng, dữ liệu dùng chung.

Như vậy cùng một cổng phục vụ toàn bộ các thủ tục liên quan tới trí tuệ nhân tạo.

Ai nên cân nhắc tham gia

Từ nội dung Điều 21, cơ chế này phù hợp nhất với ba nhóm:

Doanh nghiệp phát triển hệ thống có khả năng thuộc nhóm rủi ro cao — lợi ích từ điểm a khoản 2 là lớn nhất với nhóm này;
Doanh nghiệp có mô hình ứng dụng chưa có tiền lệ, nơi việc xác định nghĩa vụ tuân thủ còn chưa rõ — cơ chế điều chỉnh nghĩa vụ tại điểm b khoản 2 giúp tránh rủi ro pháp lý;
Doanh nghiệp ở ranh giới phân loại rủi ro — bên cạnh cơ chế này, khoản 4 Điều 10 còn cho phép đề nghị Bộ Khoa học và Công nghệ hướng dẫn về phân loại trên cơ sở hồ sơ kỹ thuật.

Nguồn lực hỗ trợ đi kèm

Điều 22 Luật 134/2025/QH15 thành lập Quỹ Phát triển trí tuệ nhân tạo quốc gia — quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách, hoạt động không vì lợi nhuận, do Chính phủ thành lập để huy động, điều phối và phân bổ nguồn lực thúc đẩy nghiên cứu, phát triển, ứng dụng và quản lý trí tuệ nhân tạo.

Khoản 3 Điều 22 có một quy định đáng chú ý: Quỹ được áp dụng cơ chế tài chính đặc thù, chấp nhận rủi ro trong khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; phân bổ vốn linh hoạt theo tiến độ và yêu cầu thực hiện, không phụ thuộc năm ngân sách; được áp dụng trình tự, thủ tục rút gọn đối với nhiệm vụ có tính chiến lược hoặc yêu cầu triển khai nhanh.

Cụm "chấp nhận rủi ro" là điểm khác biệt lớn so với cơ chế ngân sách thông thường — nó thừa nhận rằng nghiên cứu có thể thất bại và điều đó không đồng nghĩa với sai phạm.

Khoản 3 Điều 22 nêu năm lĩnh vực ưu tiên sử dụng Quỹ:

Điểm a — phát triển hạ tầng trí tuệ nhân tạo;
Điểm b — nghiên cứu, phát triển và làm chủ công nghệ trí tuệ nhân tạo cốt lõi;
Điểm c — phát triển doanh nghiệp trí tuệ nhân tạo;
Điểm d — đào tạo, bồi dưỡng và thu hút nhân lực trí tuệ nhân tạo;
Điểm đ — nhiệm vụ đầu tư, hỗ trợ khác do Chính phủ quy định.

Khoản 2 Điều 22 xác định nguồn tài chính của Quỹ gồm nguồn do ngân sách nhà nước cấp; đóng góp, viện trợ, tài trợ của tổ chức, cá nhân trong nước, nước ngoài; các nguồn hợp pháp khác.

Khoản 4 Điều 22 đặt nguyên tắc hoạt động: công khai, minh bạch, hiệu quả và đúng mục đích; bảo đảm phối hợp, không trùng lặp với các quỹ tài chính nhà nước khác.

Chuẩn bị hồ sơ thử nghiệm

Luật chưa quy định chi tiết hồ sơ, nhưng từ nội dung khoản 3 Điều 21 về giám sát và quyền dừng, có thể dự liệu các nội dung cần chuẩn bị:

Mô tả hệ thống và mục đích sử dụng, ở mức đủ để cơ quan thẩm định đánh giá rủi ro;
Phạm vi thử nghiệm — số lượng người dùng, thời gian, địa bàn, giới hạn chức năng;
Biện pháp kiểm soát rủi ro và cơ chế can thiệp của con người;
Cơ chế theo dõi và báo cáo trong quá trình thử nghiệm;
Phương án dừng và khôi phục khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu tạm dừng hoặc chấm dứt;
Biện pháp bảo vệ quyền lợi người tham gia thử nghiệm, bao gồm cơ chế xử lý khi phát sinh thiệt hại.

Việc chuẩn bị các nội dung này không lãng phí ngay cả khi doanh nghiệp không tham gia thử nghiệm — chúng trùng phần lớn với hồ sơ cần có theo khoản 1 Điều 14 dành cho hệ thống rủi ro cao.