Theo Luật Chuyển đổi số 2025, đơn vị khảo sát thị trường thu thập ý kiến người dân cần tuân thủ gì?

Khảo sát thu thập ý kiến, thói quen, đôi khi cả thông tin nhạy cảm. Bài viết chỉ ra nguyên tắc minh bạch và cách ẩn danh đúng.

Đơn vị nghiên cứu thị trường gọi điện hỏi ý kiến, phát bảng hỏi trực tuyến, tổ chức phỏng vấn nhóm, đặt thiết bị theo dõi thói quen tiêu dùng. Mỗi hình thức đều thu thập dữ liệu từ người tham gia, và ngành này có những nguyên tắc nghề nghiệp lâu đời về việc đó.

Nguyên tắc nền tảng — người tham gia phải biết mình đang tham gia gì

Khoản 5 Điều 41 Luật 148/2025/QH15 quy định người dùng được lựa chọn sử dụng hoặc ngừng sử dụng sản phẩm, dịch vụ số trên cơ sở được cung cấp thông tin đầy đủ, rõ ràng, chính xác, minh bạch, kịp thời về điều khoản, điều kiện sử dụng; không bị áp đặt điều kiện bất hợp lý hoặc bị phân biệt đối xử khi sử dụng sản phẩm, dịch vụ số.

Bảy thông tin cần nói rõ trước khi bắt đầu khảo sát:

• Ai thực hiện — tên đơn vị nghiên cứu;
• Mục đích — nghiên cứu về lĩnh vực gì;
• Thời lượng dự kiến;
• Thu thập dữ liệu gì, có thu thập thông tin định danh không;
• Kết quả dùng làm gì, có chia sẻ cho khách hàng đặt nghiên cứu không và ở dạng nào;
• Quyền dừng bất cứ lúc nào mà không phải giải thích;
• Cách liên hệ nếu sau này muốn rút dữ liệu.

Điểm thứ năm là điểm hay bị nói mơ hồ. Người tham gia cần biết dữ liệu của mình đi tới đâu — chỉ dạng thống kê tổng hợp hay có cả câu trả lời nguyên văn.

Ẩn danh — làm cho đúng

Nhiều khảo sát tuyên bố "hoàn toàn ẩn danh" nhưng thực tế không phải.

Ba mức cần phân biệt:

Không thu thập định danh. Không hỏi tên, số điện thoại, địa chỉ. Đây mới thực sự là ẩn danh — nhưng đơn vị nghiên cứu thường vẫn cần liên hệ để trả thù lao hoặc xác minh chất lượng.

Thu thập rồi tách. Có thu tên và số điện thoại nhưng lưu tách khỏi câu trả lời, nối bằng mã. Đây là mức phổ biến và chấp nhận được, nhưng không phải ẩn danh hoàn toàn.

Thu thập và giữ liền. Câu trả lời gắn trực tiếp với danh tính. Không được gọi là ẩn danh.

Nguyên tắc thực hành: mô tả đúng những gì mình làm. Nói "chúng tôi lưu tên riêng biệt với câu trả lời, chỉ nhóm nghiên cứu tiếp cận được" trung thực hơn và không kém thuyết phục so với "hoàn toàn ẩn danh".

Cũng cần lưu ý về khả năng nhận dạng gián tiếp: một khảo sát trong doanh nghiệp có 30 người, hỏi tuổi, giới tính, bộ phận — kết hợp lại đủ để nhận ra ai trả lời gì, dù không hỏi tên.

Nhóm câu hỏi nhạy cảm

Khảo sát về sức khỏe, tài chính, quan điểm chính trị, đời sống riêng tư cần mức thận trọng cao hơn.

Bốn nguyên tắc:

• Nói rõ trước rằng khảo sát có câu hỏi thuộc nhóm này;
• Cho phép bỏ qua từng câu, không bắt buộc trả lời hết;
• Bảo vệ ở mức cao hơn — mã hóa, giới hạn người tiếp cận;
• Không hỏi nếu không thực sự cần cho mục đích nghiên cứu.

Bảo vệ dữ liệu đã thu thập

Khoản 1 Điều 27 Luật 148/2025/QH15 quy định chủ quản dữ liệu phải chủ động thiết lập quy trình, biện pháp bảo vệ dữ liệu phù hợp với tính chất hoạt động và phương thức đáp ứng yêu cầu của chủ thể dữ liệu.

Sáu biện pháp:

• Tách bảng danh tính khỏi bảng câu trả lời, nối bằng mã;
• Phỏng vấn viên chỉ thấy danh sách người mình phụ trách;
• Không để phỏng vấn viên lưu danh sách trên máy cá nhân;
• Ghi nhật ký truy cập dữ liệu thô;
• Xóa bảng danh tính sau khi hoàn tất kiểm tra chất lượng và trả thù lao;
• Chỉ giao kết quả tổng hợp cho khách hàng đặt nghiên cứu, trừ khi có thỏa thuận khác đã được người tham gia biết.

Điểm cuối là ranh giới nghề nghiệp quan trọng nhất. Khách hàng đặt nghiên cứu đôi khi muốn danh sách người trả lời để tiếp thị — đây là yêu cầu cần từ chối.

Không chia sẻ, mua bán dữ liệu

Khoản 3 Điều 5 Luật 148/2025/QH15 nghiêm cấm thu thập, sử dụng, chia sẻ, mua, bán, khai thác dữ liệu số trái quy định của pháp luật.

Ba tình huống trong ngành:

Bàn giao danh sách người tham gia cho khách hàng. Trừ khi đã nói rõ và được đồng ý, đây là chia sẻ ngoài phạm vi.

Dùng lại danh sách cho nghiên cứu khác. Người tham gia đồng ý cho một nghiên cứu cụ thể, không phải cho mọi nghiên cứu tương lai. Nếu muốn dùng lại, cần hỏi riêng.

Mua danh sách để gọi khảo sát. Danh sách số điện thoại mua từ bên ngoài không có cơ sở hợp pháp để sử dụng.

Gọi điện khảo sát

Đây là hình thức dễ bị coi là làm phiền nhất. Bốn nguyên tắc:

• Xưng danh ngay — tên đơn vị, mục đích gọi;
• Hỏi có tiện không trước khi bắt đầu, sẵn sàng gọi lại lúc khác;
• Trong giờ hợp lý, không gọi đêm khuya, sáng sớm, giờ nghỉ trưa;
• Tôn trọng lời từ chối — ghi vào danh sách không liên hệ, và không gọi lại từ số khác.

Về ghi âm cuộc gọi: điểm đ khoản 1 Điều 15 Luật 116/2025/QH15 nêu hành vi cố ý nghe, ghi âm, ghi hình trái phép các cuộc đàm thoại. Nếu ghi âm để kiểm tra chất lượng, phải thông báo đầu cuộc gọi.

Phỏng vấn nhóm và quan sát

Hai hình thức có yếu tố ghi hình:

Phỏng vấn nhóm. Thường ghi hình để phân tích sau. Cần thông báo trước khi mời tham gia, không phải khi người ta đã tới nơi. Cần nói rõ ai sẽ xem bản ghi.

Quan sát tại điểm bán. Ghi hình hành vi mua sắm của khách. Đây là nhóm khó nhất vì người bị quan sát thường không biết. Nên ưu tiên phương pháp không ghi hình cá nhân — đếm, ghi chép hành vi ở mức tổng hợp.

Khảo sát trực tuyến

Hình thức phổ biến nhất hiện nay và cũng dễ làm ẩu nhất. Bốn điểm cần lưu ý:

• Nền tảng làm bảng hỏi — dữ liệu lưu ở đâu, ai truy cập được, có tự động thu thập gì ngoài câu trả lời không;
• Không tự động thu địa chỉ mạng nếu không cần — nhiều nền tảng bật mặc định;
• Liên kết bảng hỏi không nên công khai nếu khảo sát nhắm vào nhóm cụ thể — bảng hỏi lan truyền ra ngoài làm hỏng cả mẫu nghiên cứu;
• Kết quả không hiển thị công khai — nhiều nền tảng có tùy chọn cho người trả lời xem kết quả tổng hợp ngay, cần cân nhắc.

Điểm thứ hai đáng chú ý: địa chỉ mạng kết hợp với thời điểm trả lời có thể giúp nhận dạng người trả lời trong nội bộ một tổ chức nhỏ.

Danh sách kiểm tra

• Có nói rõ ai thực hiện và mục đích trước khi bắt đầu không?
• Từ "ẩn danh" dùng có đúng với thực tế không?
• Bảng danh tính có tách khỏi câu trả lời không?
• Phỏng vấn viên có lưu danh sách trên máy cá nhân không?
• Có bàn giao danh sách người tham gia cho khách hàng không?
• Có danh sách không liên hệ và mọi phỏng vấn viên đều kiểm tra không?
• Có thông báo ghi âm đầu cuộc gọi không?

Đọc thêm cùng chủ đề

• Công ty giao hàng nhanh xử lý thông tin người nhận thế nào cho đúng?
• Chuỗi quán cà phê dùng ứng dụng đặt món cần lưu ý những gì?
• Đơn vị nhắc nợ và thu hộ liên hệ khách hàng thế nào cho đúng?

Căn cứ pháp lý

• Luật 148/2025/QH15 Điều 41
• Luật 148/2025/QH15 Điều 27
• Luật 148/2025/QH15 Điều 5
• Luật 116/2025/QH15 Điều 15

Bài viết dẫn chiếu văn bản đang có hiệu lực. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến tư vấn cho từng trường hợp cụ thể.