Theo Luật Công nghiệp công nghệ số, doanh nghiệp giày dép xuất khẩu số hoá sản xuất cần lưu ý gì?

Nhà máy giày giữ mẫu của nhiều thương hiệu cạnh tranh và chịu đánh giá gắt gao về điều kiện lao động. Bài viết bàn về cả hai mặt.

Doanh nghiệp sản xuất giày dép xuất khẩu đối mặt với hai áp lực song song: bảo mật mẫu thiết kế của các thương hiệu — thường là đối thủ trực tiếp của nhau; và chứng minh minh bạch về điều kiện lao động trước các cuộc đánh giá ngày càng gắt gao.

Bảo mật mẫu thiết kế

Mẫu giày của bộ sưu tập sắp ra mắt là bí mật thương mại có giá trị rất lớn. Rò rỉ trước ngày công bố gây thiệt hại nghiêm trọng và thường dẫn tới chấm dứt hợp đồng gia công.

Điều 10 Luật 71/2025/QH15 quy định: Cơ quan, tổ chức, cá nhân tham gia hoặc có liên quan đến hoạt động công nghiệp công nghệ số phải tuân thủ quy định của pháp luật về an toàn thông tin mạng, an ninh mạng, pháp luật về dữ liệu, dữ liệu cá nhân và pháp luật khác có liên quan.

Khoản 1 Điều 27 Luật 148/2025/QH15 quy định chủ quản dữ liệu phải chủ động thiết lập quy trình, biện pháp bảo vệ dữ liệu phù hợp với tính chất hoạt động và phương thức đáp ứng yêu cầu của chủ thể dữ liệu.

Mười biện pháp:

• Phân tách dữ liệu giữa các thương hiệu, kiểm thử thật;
• Phân quyền theo đơn hàng;
• Khu vực làm mẫu tách biệt, kiểm soát ra vào;
• Hạn chế điện thoại tại xưởng mẫu và khu vực may hàng mẫu;
• Đóng dấu chìm tài liệu kỹ thuật theo người xem;
• Kiểm soát in ấn, thu hồi bản in;
• Kiểm soát mẫu vật lý — đánh số, thu hồi, tiêu hủy có ghi nhận;
• Ghi nhật ký truy cập tệp thiết kế;
• Cảnh báo tải hàng loạt;
• Trả lại hoặc xóa dữ liệu khi kết thúc đơn hàng.

Điểm thứ bảy là lỗ hổng đặc trưng của ngành: một đôi giày mẫu mang ra khỏi nhà máy là toàn bộ thiết kế bị lộ, và không cần bất kỳ tệp dữ liệu nào.

Điểm thứ nhất là yêu cầu mà khách hàng thường kiểm tra trực tiếp: nhà máy làm cho hai thương hiệu cạnh tranh phải chứng minh được dữ liệu và mẫu không lẫn.

Đánh giá điều kiện lao động

Đây là áp lực đặc thù và ngày càng lớn với ngành giày dép xuất khẩu. Khách hàng quốc tế đánh giá kỹ về giờ làm, lương, an toàn, và tính trung thực của số liệu.

Tám nguyên tắc:

• Một hệ thống dữ liệu duy nhất — không có sổ sách thứ hai;
• Chấm công tự động, không sửa được;
• Nhật ký mọi điều chỉnh giờ công, có lý do và phê duyệt;
• Dữ liệu lương khớp với dữ liệu chấm công;
• Cảnh báo khi giờ làm thêm vượt quy định;
• Người lao động xem được dữ liệu của mình;
• Kênh khiếu nại hoạt động thật, bảo mật danh tính;
• Không gây áp lực lên người lao động khi có đoàn đánh giá.

Điểm thứ nhất là vấn đề nghiêm trọng nhất trong ngành: việc duy trì hai bộ dữ liệu chấm công — một để báo cáo, một là thực tế — vừa là gian lận với khách hàng vừa là hành vi làm sai lệch dữ liệu.

Khoản 2 Điều 26 Luật 116/2025/QH15 quy định về bảo vệ dữ liệu, trong đó có nội dung bảo đảm dữ liệu không bị làm sai lệch.

Điểm thứ bảy và thứ tám quyết định giá trị của toàn bộ hệ thống: nếu người lao động sợ nói thật, mọi số liệu đẹp đều vô nghĩa và các cuộc đánh giá chỉ là hình thức.

Dữ liệu người lao động

Bảy nguyên tắc: thông báo minh bạch về phạm vi giám sát; dữ liệu sinh trắc lưu dạng đặc trưng, có phương án thay thế; không camera ở khu vực sinh hoạt, nhà vệ sinh, phòng thay đồ; chỉ giám sát trong giờ làm việc; quy trình khiếu nại về dữ liệu năng suất; bảo mật thông tin cá nhân, sức khỏe, thai sản; và không dùng dữ liệu sức khỏe để phân biệt đối xử.

Điểm cuối đáng lưu ý với ngành có tỷ lệ lao động nữ cao: thông tin về thai sản không được dùng làm căn cứ chấm dứt hợp đồng hoặc thay đổi điều kiện làm việc bất lợi.

An ninh hệ thống sản xuất

Sáu biện pháp: tách mạng thiết bị sản xuất khỏi mạng văn phòng và wifi; đổi mật khẩu mặc định; kiểm soát cổng USB; sao lưu chương trình máy cắt, máy thêu; quy trình cập nhật phần mềm có kiểm thử; và phương án vận hành khi hệ thống sự cố.

Chuỗi cung ứng nguyên phụ liệu

Nhiều thị trường yêu cầu chứng minh nguồn gốc và điều kiện sản xuất của cả nhà cung cấp. Sáu yêu cầu: số hoá hồ sơ từng nhà cung cấp; chặn nhập khi hồ sơ chưa đủ; liên kết lô nguyên liệu với lô thành phẩm; ghi nhận đánh giá nhà cung cấp; xin phép khách trước khi chuyển công đoạn cho bên gia công phụ; và bảo mật danh sách nhà cung cấp.

Điểm thứ năm là nguyên nhân của nhiều vụ chấm dứt hợp đồng: khách hàng phát hiện hàng của mình đang được gia công ở một xưởng chưa từng được đánh giá.

Ưu đãi cho nghiên cứu phát triển

Điều 16 Luật 71/2025/QH15 quy định về thúc đẩy nghiên cứu và phát triển sản phẩm, dịch vụ công nghệ số.

Khoản 4 quy định các khoản chi của doanh nghiệp cho nghiên cứu và phát triển công nghệ số được tăng mức chi bổ sung khi xác định thu nhập chịu thuế thu nhập doanh nghiệp theo quy định pháp luật về thuế thu nhập doanh nghiệp.

Nếu doanh nghiệp phát triển hệ thống quản lý chuyền, phần mềm tối ưu cắt da giảm hao phí, hoặc giải pháp kiểm tra chất lượng bằng hình ảnh, các khoản chi có thể thuộc phạm vi ưu đãi. Ba việc: tách bạch chi phí trong sổ sách; lưu hồ sơ đề tài; và tra pháp luật thuế để biết mức cụ thể.

Nhân sự và thời điểm rủi ro

Sáu biện pháp:

• Cam kết bảo mật ký từ khi tuyển, hiệu lực sau khi nghỉ việc;
• Thu hồi quyền truy cập trong ngày cuối làm việc;
• Giám sát tải tệp thiết kế khi nhân sự đã nộp đơn nghỉ;
• Kiểm soát vật tư, mẫu mang ra khỏi nhà máy;
• Đào tạo định kỳ về giá trị của mẫu thiết kế;
• Kênh báo cáo khi bị tiếp cận đề nghị mua mẫu, thông tin.

Điểm thứ năm quan trọng vì nhận thức: nhiều nhân sự không hiểu rằng mang một đôi giày mẫu về nhà cho con đi là làm lộ sản phẩm chưa ra mắt của một thương hiệu toàn cầu.

Xử lý hàng lỗi và hàng thừa

Năm nguyên tắc mà khách hàng lớn thường yêu cầu:

• Đếm và ghi nhận đầy đủ sản phẩm lỗi;
• Đối chiếu nguyên liệu đầu vào, thành phẩm, phế phẩm;
• Tiêu hủy hoặc cắt bỏ nhãn hiệu có biên bản, người chứng kiến;
• Không bán hàng lỗi mang nhãn hiệu ra thị trường;
• Kiểm soát chặt hàng sản xuất vượt số lượng đặt.

Điểm thứ năm là nguồn gốc của thị trường hàng chính hãng không chính ngạch: sản xuất dư rồi tuồn ra ngoài. Đây là vi phạm hợp đồng nghiêm trọng và cũng là hành vi làm sai lệch dữ liệu sản lượng.

Danh sách kiểm tra

• Có phân tách dữ liệu và mẫu giữa các thương hiệu không?
• Mẫu vật lý có được đánh số, thu hồi, tiêu hủy có ghi nhận không?
• Có hai bộ dữ liệu chấm công không?
• Người lao động có xem được dữ liệu của mình không?
• Kênh khiếu nại có bảo mật danh tính và hoạt động thật không?
• Có gây áp lực lên người lao động trước đoàn đánh giá không?
• Có xin phép khách trước khi chuyển công đoạn cho bên gia công phụ không?

Đọc thêm cùng chủ đề

• Doanh nghiệp sản xuất thiết bị điện tử được ưu đãi và phải đáp ứng gì?
• Trung tâm đào tạo dùng nền tảng học trực tuyến cần lưu ý gì?
• Hội, hiệp hội và tổ chức xã hội chuyển đổi số cần lưu ý gì?

Căn cứ pháp lý

• Luật 71/2025/QH15 Điều 10
• Luật 71/2025/QH15 Điều 16
• Luật 148/2025/QH15 Điều 27
• Luật 116/2025/QH15 Điều 26

Bài viết dẫn chiếu văn bản đang có hiệu lực. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến tư vấn cho từng trường hợp cụ thể.