Theo Luật Chuyển đổi số 2025, cơ sở sản xuất nước mắm truyền thống số hoá cần lưu ý những gì?

Bí quyết truyền đời và chỉ dẫn địa lý là tài sản của làng nghề. Bài viết bàn về số hoá truy xuất và bảo vệ danh tiếng tập thể.

Cơ sở sản xuất nước mắm truyền thống đứng trước hai bài toán khi số hoá: chứng minh nguồn gốc và chất lượng thật để phân biệt với sản phẩm công nghiệp; và bảo vệ bí quyết ủ chượp — thứ được truyền qua nhiều đời và không có bằng sáng chế nào bảo hộ.

Lưu ý trước: sản xuất nước mắm chịu điều chỉnh của pháp luật về an toàn thực phẩm và các quy chuẩn kỹ thuật liên quan; chỉ dẫn địa lý chịu điều chỉnh của pháp luật về sở hữu trí tuệ. Bài viết bàn về khía cạnh dữ liệu và số hoá.

Truy xuất nguồn gốc — công cụ khẳng định giá trị

Với sản phẩm truyền thống, truy xuất minh bạch là cách thuyết phục nhất để chứng minh sự khác biệt.

Khoản 1 Điều 19 Luật 20/2023/QH15 quy định:

Nội dung của thông điệp dữ liệu được bảo đảm toàn vẹn khi nội dung đó chưa bị thay đổi, trừ những thay đổi về hình thức phát sinh trong quá trình gửi, lưu trữ hoặc hiển thị thông điệp dữ liệu.

Chín nội dung nên ghi nhận và cho phép tra cứu:

• Nguồn cá — vùng biển, tàu, thời điểm đánh bắt;
• Nguồn muối và thời gian lưu kho;
• Ngày vào chượp, mã thùng;
• Thời gian ủ thực tế;
• Kết quả kiểm nghiệm độ đạm và các chỉ tiêu;
• Ngày rút, ngày đóng chai;
• Không sửa được dữ liệu đã chốt;
• Cân đối khối lượng — lượng cá vào phải tương xứng lượng nước mắm ra;
• Ảnh có dấu thời gian ở các mốc.

Điểm thứ tám là cơ chế kiểm soát cốt lõi và cũng là điều phân biệt hệ thống thật với hệ thống hình thức: nếu một cơ sở bán ra lượng nước mắm nhiều hơn nhiều so với lượng cá đã vào chượp, con số đó tự nó là câu trả lời.

Điểm thứ tư quan trọng vì đây là khác biệt cốt lõi: thời gian ủ thực tế mười hai tháng hay hai tháng quyết định bản chất sản phẩm.

Bảo vệ bí quyết

Khoản 1 Điều 27 Luật 148/2025/QH15 quy định chủ quản dữ liệu phải chủ động thiết lập quy trình, biện pháp bảo vệ dữ liệu phù hợp với tính chất hoạt động và phương thức đáp ứng yêu cầu của chủ thể dữ liệu.

Bảy biện pháp:

• Phân biệt rõ thông tin công bố cho người tiêu dùng và bí quyết kỹ thuật;
• Không công khai tỷ lệ cá muối chính xác, cách xử lý, thời điểm can thiệp;
• Phân quyền — không phải nhân sự nào cũng cần biết toàn bộ quy trình;
• Cam kết bảo mật với người nắm bí quyết;
• Thận trọng khi đón khách tham quan, quay phim;
• Kiểm soát nội dung đăng lên mạng xã hội;
• Số hoá và lưu giữ bí quyết cho thế hệ sau, có bảo mật.

Điểm thứ năm và thứ sáu là rủi ro mới do truyền thông số tạo ra: một video giới thiệu nghề đăng lên mạng có thể chứa đủ chi tiết kỹ thuật để người trong nghề đọc ra bí quyết.

Điểm thứ bảy đáng nhấn mạnh về bảo tồn: nhiều bí quyết chỉ nằm trong trí nhớ của người lớn tuổi, và việc ghi lại có hệ thống là bảo vệ di sản nghề — nhưng bản ghi đó phải được bảo mật.

Chỉ dẫn địa lý và danh tiếng tập thể

Đây là tài sản chung của làng nghề. Sáu nguyên tắc:

• Tuân thủ quy chế sử dụng chỉ dẫn địa lý;
• Không gắn chỉ dẫn lên sản phẩm không đủ điều kiện;
• Dữ liệu truy xuất hỗ trợ chứng minh đủ điều kiện;
• Phối hợp trong hội nghề để phát hiện lạm dụng;
• Không quảng cáo gây nhầm lẫn về xuất xứ;
• Bảo vệ danh tiếng chung — một cơ sở vi phạm làm hại cả làng nghề.

Điểm thứ sáu là điều đáng suy nghĩ nhất: với sản phẩm gắn địa danh, uy tín là tài sản tập thể, và hệ thống truy xuất minh bạch bảo vệ chính những người làm thật.

Chống hàng giả, hàng nhái

Bảy yêu cầu kỹ thuật: mã tra cứu không đoán được; bảo vệ cơ sở dữ liệu mã; ghi nhận số lần quét, phát hiện mã bị sao chép; cảnh báo cho người quét khi bất thường; đối chiếu số tem in với số sản phẩm; tiêu hủy tem hỏng có ghi nhận; và không bắt người quét đăng ký tài khoản.

Điểm thứ năm là kiểm soát cốt lõi: chênh lệch giữa tem in và sản phẩm là nguồn tem thật cho hàng giả.

Bán hàng trực tuyến

Khoản 3 Điều 5 Luật 148/2025/QH15 nghiêm cấm thu thập, sử dụng, chia sẻ, mua, bán, khai thác dữ liệu số trái quy định của pháp luật.

Sáu nguyên tắc: chỉ thu thập thông tin cần cho giao hàng; tách bạch đồng ý nhận quảng cáo; không bán danh sách khách; quảng cáo trung thực về công dụng, không nêu công dụng chữa bệnh; ghi nhãn đúng quy định về độ đạm và thành phần; và cơ chế đổi trả rõ ràng.

Điểm thứ tư đáng lưu ý: nước mắm là thực phẩm, và các tuyên bố về tác dụng sức khỏe cần tuân thủ quy định về quảng cáo thực phẩm.

Ưu đãi cho ứng dụng công nghệ

Điều 16 Luật 71/2025/QH15 quy định về thúc đẩy nghiên cứu và phát triển sản phẩm, dịch vụ công nghệ số.

Khoản 4 quy định các khoản chi của doanh nghiệp cho nghiên cứu và phát triển công nghệ số được tăng mức chi bổ sung khi xác định thu nhập chịu thuế thu nhập doanh nghiệp theo quy định pháp luật về thuế thu nhập doanh nghiệp.

Nếu cơ sở đầu tư phát triển hệ thống truy xuất, cảm biến theo dõi quá trình lên men, hoặc giải pháp kiểm tra chất lượng, các khoản chi có thể thuộc phạm vi ưu đãi. Ba việc: tách bạch chi phí trong sổ sách; lưu hồ sơ; và tra pháp luật thuế để biết mức cụ thể.

An ninh và sao lưu

Bốn biện pháp: sao lưu dữ liệu truy xuất, có kiểm tra khôi phục; bảo vệ dữ liệu bí quyết bằng mã hóa; phân quyền và ghi nhật ký; và phương án ghi chép thủ công khi hệ thống sự cố — với chu kỳ sản xuất kéo dài hàng năm, mất dữ liệu giữa chừng là thiệt hại lớn.

Danh sách kiểm tra

• Có cân đối khối lượng cá vào và nước mắm ra không?
• Dữ liệu thời gian ủ có sửa được không?
• Video, bài đăng có để lộ chi tiết kỹ thuật không?
• Bí quyết có được ghi lại và bảo mật cho thế hệ sau không?
• Có đối chiếu số tem in và số sản phẩm không?
• Quảng cáo có nêu công dụng chữa bệnh không?
• Có phương án ghi chép thủ công khi hệ thống sự cố không?

Đọc thêm cùng chủ đề

• Chứng từ kế toán điện tử phải đáp ứng điều kiện gì để hợp lệ?
• Làm dự án công nghệ cho cơ quan nhà nước phải đáp ứng chuẩn nào?
• Thẩm định nhà cung cấp giải pháp AI cần hỏi những gì?

Căn cứ pháp lý

• Luật 148/2025/QH15 Điều 27
• Luật 20/2023/QH15 Điều 19
• Luật 148/2025/QH15 Điều 5
• Luật 71/2025/QH15 Điều 16

Bài viết dẫn chiếu văn bản đang có hiệu lực. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến tư vấn cho từng trường hợp cụ thể.