Theo Luật Chuyển đổi số 2025, cơ sở hỗ trợ người khuyết tật số hoá dịch vụ cần lưu ý những gì?

Người khuyết tật vừa hưởng lợi nhiều nhất từ công nghệ vừa dễ bị loại trừ nhất. Bài viết bàn về khả năng tiếp cận và bảo mật dữ liệu.

Người khuyết tật là nhóm mà công nghệ số có thể thay đổi cuộc sống nhiều nhất — và cũng là nhóm bị loại trừ nhiều nhất khi công nghệ được thiết kế không tính tới họ. Cơ sở hỗ trợ đứng ở vị trí vừa cung cấp dịch vụ vừa là người bảo vệ quyền tiếp cận của họ.

Lưu ý trước: quyền của người khuyết tật chịu điều chỉnh của pháp luật chuyên ngành về người khuyết tật. Bài viết bàn về khía cạnh dữ liệu và công nghệ số.

Khả năng tiếp cận là quyền, không phải ưu ái

Khoản 5 Điều 41 Luật 148/2025/QH15 quy định người dùng không bị áp đặt điều kiện bất hợp lý hoặc bị phân biệt đối xử khi sử dụng sản phẩm, dịch vụ số.

Mười một yêu cầu với hệ thống số của cơ sở:

• Tương thích với công cụ đọc màn hình — mọi hình ảnh có mô tả thay thế;
• Điều hướng được bằng bàn phím, không bắt buộc dùng chuột;
• Độ tương phản đủ, cho phép phóng to chữ;
• Phụ đề cho mọi video;
• Bản ghi văn bản cho nội dung âm thanh;
• Ngôn ngữ đơn giản, có phiên bản dễ đọc;
• Không giới hạn thời gian thao tác quá ngắn;
• Không dùng màu sắc làm cách duy nhất truyền đạt thông tin;
• Biểu mẫu có nhãn rõ ràng, thông báo lỗi dễ hiểu;
• Kiểm thử với chính người khuyết tật, không chỉ bằng công cụ tự động;
• Luôn có kênh thay thế — điện thoại, trực tiếp.

Điểm thứ mười là điều tạo khác biệt thật: công cụ kiểm tra tự động phát hiện được lỗi kỹ thuật nhưng không cho biết trải nghiệm thực tế có dùng được hay không.

Điểm thứ bảy là chi tiết hay bị bỏ qua: biểu mẫu tự hết hạn sau vài phút loại trừ người cần nhiều thời gian hơn để thao tác.

Cơ sở hỗ trợ cũng nên là bên lên tiếng khi các dịch vụ công và dịch vụ thương mại khác không tiếp cận được — đây là vai trò vận động có ý nghĩa lớn.

Dữ liệu về tình trạng khuyết tật

Đây là dữ liệu sức khỏe nhạy cảm, và việc lộ nó dẫn tới phân biệt đối xử trong việc làm, học tập, quan hệ xã hội.

Khoản 1 Điều 27 Luật 148/2025/QH15 quy định chủ quản dữ liệu phải chủ động thiết lập quy trình, biện pháp bảo vệ dữ liệu phù hợp với tính chất hoạt động và phương thức đáp ứng yêu cầu của chủ thể dữ liệu.

Chín nguyên tắc:

• Chỉ thu thập thông tin cần cho việc cung cấp hỗ trợ;
• Không công khai danh sách người được hỗ trợ;
• Không tiết lộ dạng khuyết tật cho bên thứ ba;
• Phân quyền hẹp trong nội bộ;
• Bảo mật đặc biệt với thông tin về sức khỏe tâm thần;
• Không chia sẻ cho nhà tuyển dụng ngoài mức người đó đồng ý;
• Người được hỗ trợ tự quyết định mức công khai;
• Xóa khi không còn cần;
• Cam kết bảo mật với nhân sự và tình nguyện viên.

Điểm thứ bảy là nguyên tắc tôn trọng quyền tự quyết: nhiều người khuyết tật chọn không công khai tình trạng của mình ở một số bối cảnh, và đó là quyền của họ.

Điểm thứ sáu quan trọng trong hỗ trợ việc làm: giới thiệu việc làm không đồng nghĩa với việc chuyển toàn bộ hồ sơ y tế cho nhà tuyển dụng.

Tôn trọng trong truyền thông

Điều 15 Luật 116/2025/QH15 liệt kê các hành vi xâm phạm bí mật cá nhân, bí mật gia đình và đời sống riêng tư trên không gian mạng.

Chín nguyên tắc: xin phép trước khi dùng hình ảnh; sự đồng ý thực chất, không phải hình thức; không dùng hình ảnh gây thương cảm để vận động quyên góp; không quay cảnh người khuyết tật trong tình huống khó khăn; không mô tả như đối tượng cần thương hại; tôn trọng cách họ muốn được giới thiệu; để chính họ kể câu chuyện của mình nếu muốn; cho phép rút lại sự đồng ý; và không đăng thông tin nhận diện kèm tình trạng bệnh.

Điểm thứ ba là vấn đề đạo đức lớn trong lĩnh vực này: hình ảnh khai thác sự thương hại có thể hiệu quả về gây quỹ nhưng củng cố định kiến và làm tổn thương chính người trong ảnh.

Điểm thứ hai đáng lưu ý về bối cảnh quyền lực: người đang nhận hỗ trợ khó từ chối yêu cầu chụp ảnh từ nơi hỗ trợ mình, nên sự đồng ý cần được lấy một cách cẩn trọng.

Công nghệ trợ giúp

Bảy nguyên tắc khi cung cấp hoặc tư vấn thiết bị: đánh giá nhu cầu thật, không đẩy sản phẩm đắt tiền; hướng dẫn sử dụng đầy đủ; bảo đảm có hỗ trợ kỹ thuật lâu dài; cảnh báo nếu thiết bị phụ thuộc dịch vụ đám mây có thể ngừng; ưu tiên giải pháp người dùng tự chủ được; bảo mật dữ liệu thiết bị thu thập; và cân nhắc giải pháp mở, không khóa người dùng vào một nhà cung cấp.

Điểm thứ tư đáng lưu ý: một thiết bị trợ giúp giao tiếp ngừng hoạt động vì nhà sản xuất tắt máy chủ có thể tước đi khả năng giao tiếp của một người.

Điểm thứ năm là nguyên tắc quan trọng: công nghệ nên tăng sự độc lập chứ không tạo phụ thuộc mới vào người hỗ trợ hoặc vào một công ty.

Dữ liệu từ thiết bị trợ giúp

Nhiều thiết bị ghi nhận dữ liệu liên tục: xe lăn điện ghi vị trí, thiết bị hỗ trợ nghe ghi môi trường âm thanh, ứng dụng giao tiếp ghi nội dung. Sáu nguyên tắc: chỉ thu thập khi cần cho chức năng; xử lý trên thiết bị khi có thể; người dùng tắt được; không chia sẻ cho bên thứ ba; đặc biệt bảo mật nội dung giao tiếp — đây là lời nói riêng tư của họ; và không dùng dữ liệu để huấn luyện mô hình khi chưa có đồng ý rõ ràng.

Điểm thứ năm cần được nhấn mạnh: với người dùng thiết bị hỗ trợ giao tiếp, mọi câu họ nói đều đi qua thiết bị đó. Kho dữ liệu này là toàn bộ đời sống riêng tư của một người.

Người khuyết tật trí tuệ và người giám hộ

Bảy nguyên tắc: tôn trọng năng lực tự quyết ở mức tối đa có thể; giải thích bằng hình thức phù hợp thay vì bỏ qua; không mặc định người giám hộ quyết định mọi thứ; ghi nhận nguyện vọng của chính người được hỗ trợ; bảo mật thông tin ngay cả với người thân khi phù hợp; thận trọng khi có mâu thuẫn trong gia đình; và có kênh báo cáo khi nghi ngờ bị lạm dụng.

Điểm thứ nhất và thứ ba là chuyển biến quan trọng trong cách tiếp cận: hỗ trợ ra quyết định khác với quyết định thay.

Điểm thứ bảy là trách nhiệm nghiêm túc: người khuyết tật là nhóm có nguy cơ bị bạo hành, lạm dụng cao, và cơ sở hỗ trợ thường là nơi duy nhất phát hiện được.

An ninh hệ thống

Điều 26 Luật 116/2025/QH15 quy định các nội dung bảo đảm an ninh dữ liệu. Sáu biện pháp: mã hóa dữ liệu; phân quyền chặt; ghi nhật ký truy cập; thu hồi quyền khi nhân sự nghỉ; sao lưu; và quy trình thông báo khi lộ dữ liệu.

Cần lưu ý riêng: biện pháp bảo mật không được tạo rào cản tiếp cận. Xác thực hai lớp bằng tin nhắn có thể khó với người khiếm thị, và cần có phương án thay thế.

Danh sách kiểm tra

• Đã kiểm thử với chính người khuyết tật chưa?
• Mọi hình ảnh có mô tả thay thế không?
• Có giới hạn thời gian thao tác quá ngắn không?
• Có dùng hình ảnh gây thương cảm để vận động quyên góp không?
• Người được hỗ trợ có tự quyết định mức công khai không?
• Thiết bị trợ giúp có còn dùng được nếu nhà sản xuất ngừng dịch vụ không?
• Biện pháp bảo mật có tạo rào cản tiếp cận không?

Đọc thêm cùng chủ đề

• Doanh nghiệp làm bản đồ số và dữ liệu địa lý cần lưu ý những gì?
• Doanh nghiệp làm phần mềm kế toán cần cam kết những gì với khách?
• Đơn vị phục vụ mặt đất tại sân bay bảo mật thông tin thế nào?

Căn cứ pháp lý

• Luật 148/2025/QH15 Điều 41
• Luật 148/2025/QH15 Điều 27
• Luật 116/2025/QH15 Điều 15
• Luật 116/2025/QH15 Điều 26

Bài viết dẫn chiếu văn bản đang có hiệu lực. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến tư vấn cho từng trường hợp cụ thể.