Theo Luật Chuyển đổi số 2025, nền tảng gọi xe công nghệ xử lý dữ liệu các bên thế nào?

Nền tảng gọi xe nắm dữ liệu di chuyển của hàng triệu người và quyết định thu nhập của hàng vạn tài xế. Bài viết chỉ ra các ranh giới.

Nền tảng gọi xe công nghệ nắm hai loại quyền lực lớn: dữ liệu về việc ai đi đâu, khi nào, với ai — thông tin nhạy cảm bậc nhất; và thuật toán quyết định thu nhập hàng ngày của hàng vạn tài xế.

Lưu ý trước: hoạt động vận tải chịu điều chỉnh của pháp luật chuyên ngành về giao thông đường bộ và kinh doanh vận tải. Bài viết bàn về khía cạnh dữ liệu và nền tảng.

Dữ liệu hành trình

Khoản 1 Điều 27 Luật 148/2025/QH15 quy định chủ quản dữ liệu phải chủ động thiết lập quy trình, biện pháp bảo vệ dữ liệu phù hợp với tính chất hoạt động và phương thức đáp ứng yêu cầu của chủ thể dữ liệu.

Mười một nguyên tắc:

• Chỉ thu thập vị trí trong thời gian đặt và thực hiện chuyến;
• Không theo dõi hành khách ngoài chuyến đi;
• Che số điện thoại hai chiều qua số trung gian;
• Tài xế chỉ thấy điểm đến khi cần, ẩn địa chỉ chi tiết sau khi hoàn tất;
• Không lập hồ sơ di chuyển của cá nhân ngoài mức cần;
• Thời hạn lưu chi tiết hành trình ngắn;
• Không tiết lộ một người đã đi đâu cho bất kỳ ai;
• Giám sát tra cứu bất thường trong nội bộ;
• Không bán dữ liệu di chuyển;
• Không ghép với dữ liệu khác để lập hồ sơ;
• Cho phép xóa lịch sử chuyến đi.

Điểm thứ bảy và thứ tám là vấn đề an toàn nghiêm trọng: yêu cầu tra cứu một người đã đi đâu thường xuất phát từ tranh chấp cá nhân, ghen tuông, hoặc theo dõi — và trong các trường hợp liên quan bạo lực gia đình, việc tiết lộ có thể gây nguy hiểm tính mạng.

Điểm thứ tư đáng lưu ý: tài xế biết chính xác địa chỉ nhà của khách, và việc thông tin đó tồn tại mãi trong ứng dụng của họ tạo rủi ro.

Thuật toán và quyền của tài xế

Khoản 5 Điều 41 Luật 148/2025/QH15 quy định người dùng không bị áp đặt điều kiện bất hợp lý hoặc bị phân biệt đối xử khi sử dụng sản phẩm, dịch vụ số.

Mười hai nguyên tắc:

• Giải thích cách phân chuyến ở mức tài xế hiểu được;
• Minh bạch cách tính thu nhập, chiết khấu, thưởng;
• Thông báo trước khi thay đổi chính sách chiết khấu;
• Không thay đổi đột ngột điều kiện khi tài xế đã đầu tư phương tiện;
• Hiển thị điểm đến trước khi nhận chuyến;
• Không phạt việc từ chối chuyến vì lý do an toàn chính đáng;
• Quy trình khiếu nại khi bị khóa tài khoản, có người xem xét;
• Không khóa tài khoản tự động hoàn toàn dựa vào chỉ số;
• Xem xét đánh giá bất công từ khách;
• Bảo đảm thanh toán cho chuyến đã thực hiện;
• Tài xế xuất được dữ liệu thu nhập, số chuyến của mình;
• Không dùng dữ liệu hành vi để phân biệt đối xử trong phân chuyến.

Điểm thứ bảy và thứ tám là vấn đề công bằng lớn nhất trong mô hình này: khóa tài khoản đồng nghĩa với mất thu nhập ngay lập tức, và quyết định ảnh hưởng tới sinh kế của một gia đình không nên do máy đưa ra một mình.

Điểm thứ sáu quan trọng về an toàn: tài xế tới nơi thấy khách say, có dấu hiệu bất thường, hoặc điểm đến ở nơi vắng ban đêm cần từ chối được mà không bị trừ điểm.

Điểm thứ mười hai đáng lưu ý: nếu thuật toán học được rằng nên ưu tiên chuyến cho một nhóm tài xế nào đó dựa trên đặc điểm không liên quan tới chất lượng dịch vụ, đó là phân biệt đối xử mà chính người bị ảnh hưởng không nhận ra.

An toàn cho cả hai phía

Điều 15 Luật 116/2025/QH15 liệt kê các hành vi xâm phạm bí mật cá nhân, bí mật gia đình và đời sống riêng tư trên không gian mạng.

Mười biện pháp: xác minh danh tính tài xế đầy đủ; hiển thị ảnh, tên, biển số cho khách trước khi lên xe; nút gọi khẩn cấp trong ứng dụng; chia sẻ hành trình cho người thân; ghi nhận toàn bộ hành trình làm chứng cứ; kênh báo cáo quấy rối cho cả hai phía; xử lý nhanh, tạm dừng khi có báo cáo nghiêm trọng; không hiển thị thông tin cá nhân đầy đủ của tài xế cho khách; phối hợp với cơ quan chức năng; và cảnh báo về các hình thức lừa đảo.

Điểm thứ sáu và thứ tám là bảo vệ hai chiều: tài xế cũng bị quấy rối, bị vu cáo, và họ ở vị thế yếu hơn trong việc chứng minh.

Điểm thứ tư là tính năng có giá trị an toàn thật, đặc biệt với hành khách nữ đi đêm.

Minh bạch giá với hành khách

Chín nguyên tắc: hiển thị giá trước khi đặt; không tăng sau khi hoàn tất trừ khi lộ trình thay đổi có xác nhận; giải thích rõ cơ chế tăng giá giờ cao điểm; không tăng giá bất thường trong thiên tai, sự cố; không định giá khác nhau dựa trên loại điện thoại, lịch sử tìm kiếm; biên nhận điện tử chi tiết; chính sách hủy rõ ràng; cơ chế khiếu nại; và hoàn tiền khi tính sai.

Điểm thứ tư là vấn đề đạo đức: giá tăng gấp nhiều lần trong lúc mưa bão, tai nạn khi người dân cần rời khỏi khu vực là khai thác tình huống khẩn cấp.

Điểm thứ năm là hình thức phân biệt giá mà người dùng không nhận ra và không có cách kiểm chứng.

Không mua bán dữ liệu

Khoản 3 Điều 5 Luật 148/2025/QH15 nghiêm cấm thu thập, sử dụng, chia sẻ, mua, bán, khai thác dữ liệu số trái quy định của pháp luật.

Sáu tình huống: bán dữ liệu di chuyển cho bên thứ ba; chia sẻ cho đơn vị quảng cáo ở mức định danh; cung cấp cho công ty bảo hiểm, tài chính; nhân sự tra cứu và bán thông tin về hành trình của một người; ghép dữ liệu với nguồn khác để lập hồ sơ; và dùng dữ liệu điểm đến để suy đoán tình trạng sức khỏe, tôn giáo, quan hệ.

Tình huống thứ sáu đáng lưu ý về mức nhạy cảm: một người thường xuyên tới bệnh viện chuyên khoa, tới cơ sở tôn giáo, hoặc tới một địa chỉ vào đêm khuya — dữ liệu điểm đến tiết lộ những điều rất riêng tư.

Ghi âm ghi hình trong xe

Sáu nguyên tắc: thông báo rõ nếu có camera hành trình; bản ghi chỉ dùng cho giải quyết tranh chấp và an toàn; không phát tán; không đăng lên mạng; thời hạn lưu ngắn; và cả hai bên có quyền yêu cầu trích xuất khi có vụ việc.

Điểm thứ tư là vi phạm đã gây hậu quả: video khách hàng trong xe đăng lên mạng xã hội, và người đó chịu công kích dữ dội.

An ninh hệ thống

Sáu biện pháp: bảo vệ tài khoản bằng xác thực nhiều lớp; cảnh báo đăng nhập bất thường; giám sát tài khoản tài xế bị chiếm quyền; kiểm soát chức năng xuất dữ liệu; ghi nhật ký tra cứu nội bộ; và quy trình thông báo sự cố lộ dữ liệu.

Điểm thứ ba liên quan an toàn trực tiếp: tài khoản tài xế đã xác minh bị chiếm quyền nghĩa là một người không xác minh đang chở khách.

Danh sách kiểm tra

• Số điện thoại có che hai chiều qua số trung gian không?
• Địa chỉ khách có ẩn sau khi hoàn tất chuyến không?
• Có giám sát tra cứu bất thường hành trình trong nội bộ không?
• Có khóa tài khoản tài xế tự động không có người xem xét không?
• Tài xế có từ chối chuyến vì lý do an toàn mà không bị phạt không?
• Có tăng giá bất thường trong thiên tai, sự cố không?
• Có định giá khác nhau theo loại thiết bị, lịch sử tìm kiếm không?

Đọc thêm cùng chủ đề

• Đài phát thanh truyền hình địa phương số hoá cần lưu ý những gì?
• Nhà máy giấy số hoá sản xuất và quan trắc cần tuân thủ những gì?
• Đơn vị vận hành lưới điện số hoá điều độ cần bảo đảm những gì?

Căn cứ pháp lý

• Luật 148/2025/QH15 Điều 27
• Luật 148/2025/QH15 Điều 41
• Luật 116/2025/QH15 Điều 15
• Luật 148/2025/QH15 Điều 5

Bài viết dẫn chiếu văn bản đang có hiệu lực. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến tư vấn cho từng trường hợp cụ thể.