Theo Luật Chuyển đổi số 2025, đài phát thanh truyền hình địa phương số hoá cần lưu ý những gì?

Đài địa phương giữ kho tư liệu quý và thông tin về nguồn tin. Bài viết bàn về bảo vệ nguồn tin và bảo tồn tư liệu dài hạn.

Đài phát thanh truyền hình địa phương vừa là cơ quan truyền thông vừa là nơi lưu giữ ký ức của một vùng đất: hình ảnh về địa phương qua nhiều thập kỷ, tiếng nói của những người đã mất, tư liệu về các sự kiện không nơi nào khác có.

Lưu ý trước: hoạt động báo chí chịu điều chỉnh của pháp luật chuyên ngành về báo chí. Bài viết bàn về khía cạnh dữ liệu và số hoá.

Bảo vệ nguồn tin

Đây là nguyên tắc nghề nghiệp cốt lõi, và số hoá làm cho nó khó hơn: mọi trao đổi đều để lại dấu vết điện tử.

Khoản 1 Điều 27 Luật 148/2025/QH15 quy định chủ quản dữ liệu phải chủ động thiết lập quy trình, biện pháp bảo vệ dữ liệu phù hợp với tính chất hoạt động và phương thức đáp ứng yêu cầu của chủ thể dữ liệu.

Chín biện pháp:

• Không lưu thông tin nhận diện nguồn tin trong hệ thống chung;
• Dùng mã thay tên trong tài liệu nội bộ;
• Mã hóa ghi chép về nguồn tin nhạy cảm;
• Phân quyền cực hẹp — chỉ phóng viên và người phụ trách trực tiếp;
• Không lưu trên thiết bị dễ mất, có mã hóa toàn ổ đĩa;
• Kênh liên lạc phù hợp với mức nhạy cảm;
• Xóa ghi âm, tin nhắn khi không còn cần;
• Cẩn trọng với siêu dữ liệu — ảnh, video mang tọa độ và thời điểm;
• Đào tạo phóng viên về an toàn thông tin.

Điểm thứ tám là lỗ hổng kỹ thuật hay bị bỏ qua: một bức ảnh gửi từ hiện trường mang theo tọa độ chính xác, và việc đăng nó có thể tiết lộ vị trí của người cung cấp thông tin.

Điểm thứ nhất và thứ hai là biện pháp căn bản: nếu hệ thống không chứa tên thật, thì rò rỉ hệ thống không làm lộ nguồn tin.

Kho tư liệu — bảo tồn dài hạn

Tư liệu của đài địa phương thường là bản duy nhất còn tồn tại về nhiều sự kiện. Số hoá là việc cấp bách vì băng từ, phim nhựa xuống cấp theo thời gian.

Chín nguyên tắc:

• Ưu tiên số hoá tư liệu đang xuống cấp;
• Định dạng mở, không phụ thuộc phần mềm độc quyền;
• Lưu bản gốc chất lượng cao, không chỉ bản nén để phát;
• Siêu dữ liệu đầy đủ — thời gian, địa điểm, nhân vật, sự kiện;
• Ghi nhận ngay khi người biết còn nhớ — thông tin về tư liệu cũ nằm trong trí nhớ người lớn tuổi;
• Sao lưu nhiều nơi, có bản ngoại tuyến;
• Kiểm tra định kỳ tính toàn vẹn tệp;
• Kế hoạch chuyển đổi định dạng khi công nghệ thay đổi;
• Không khóa dữ liệu trong nền tảng của một nhà cung cấp.

Điểm thứ năm là việc cấp bách và dễ bị bỏ qua: một cuốn băng không có chú thích, và người quay nó đã nghỉ hưu hoặc qua đời, thì giá trị tư liệu giảm đi rất nhiều.

Điểm thứ nhất cần được nhìn nhận như một cuộc chạy đua với thời gian: mỗi năm trôi qua, một phần kho tư liệu analog trở nên không đọc được nữa.

Quyền hình ảnh và nhân vật

Điều 15 Luật 116/2025/QH15 liệt kê các hành vi xâm phạm bí mật cá nhân, bí mật gia đình và đời sống riêng tư trên không gian mạng.

Tám nguyên tắc:

• Xin phép khi phỏng vấn, ghi hình cá nhân;
• Đặc biệt thận trọng với trẻ em, người bệnh, người trong hoàn cảnh khó khăn;
• Che mặt, đổi giọng khi nhân vật yêu cầu;
• Không quay cận nạn nhân tai nạn, thiên tai;
• Không tiết lộ thông tin nhận diện nạn nhân của tội phạm;
• Thận trọng khi đưa tin về người chưa bị kết tội;
• Cơ chế đính chính và gỡ nội dung khi sai;
• Cẩn trọng khi số hoá tư liệu cũ — người trong hình có thể vẫn còn sống.

Điểm thứ tám là vấn đề riêng của việc số hoá kho lưu trữ: một đoạn phim quay ba mươi năm trước, đưa lên mạng hôm nay, có thể tiết lộ điều mà người trong đó không muốn công khai nữa. Việc phát trên sóng một lần khác với việc đăng vĩnh viễn trên internet, tìm kiếm được bằng tên.

Điểm thứ năm và thứ sáu là chuẩn mực nghề nghiệp có ảnh hưởng lâu dài: nội dung đã lên mạng thì tồn tại mãi, và một người được minh oan sau đó vẫn mang theo bài báo cũ.

Nội dung trên nền tảng số

Đài địa phương ngày càng hoạt động trên mạng xã hội, ứng dụng, phát trực tuyến. Khoản 5 Điều 41 Luật 148/2025/QH15 quy định người dùng không bị áp đặt điều kiện bất hợp lý hoặc bị phân biệt đối xử khi sử dụng sản phẩm, dịch vụ số.

Bảy nguyên tắc: không bắt buộc đăng ký tài khoản để xem nội dung công ích; không thu thập dữ liệu quá mức; kiểm soát công cụ theo dõi của bên thứ ba nhúng trong ứng dụng; không bán dữ liệu người xem; kiểm duyệt bình luận, ngăn nội dung xúc phạm; tương thích với công cụ hỗ trợ người khuyết tật; và duy trì kênh phát sóng truyền thống cho người không dùng internet.

Điểm cuối quan trọng với vai trò công ích ở địa phương: nhiều người cao tuổi, người ở vùng sâu vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào phát thanh truyền hình truyền thống, và họ thường là nhóm cần thông tin nhất khi có thiên tai.

Thông tin khẩn cấp

Đây là chức năng quan trọng nhất của đài địa phương. Bảy yêu cầu: quy trình phát tin khẩn cấp nhanh, không vướng thủ tục; kênh phát thanh hoạt động khi mất điện, mất internet; nguồn điện dự phòng cho trạm phát; phối hợp với cơ quan phòng chống thiên tai; nội dung dễ hiểu, có tiếng dân tộc nếu địa bàn cần; xác minh trước khi phát để không gây hoảng loạn; và bảo vệ hệ thống khỏi bị chiếm quyền phát tin giả.

Điểm thứ hai là lý do đài phát thanh vẫn không thể thay thế: sóng radio tới được người dân khi mọi hạ tầng khác đã sập.

Điểm thứ bảy là rủi ro mới cần tính tới: hệ thống phát sóng bị chiếm quyền để phát tin giả trong tình huống khẩn cấp gây hậu quả rất nghiêm trọng.

An ninh hệ thống

Điều 26 Luật 116/2025/QH15 quy định các nội dung bảo đảm an ninh dữ liệu. Sáu biện pháp: tách mạng hệ thống phát sóng khỏi mạng văn phòng và internet; xác thực nhiều lớp cho tài khoản có quyền phát nội dung; nhật ký mọi thao tác phát sóng; kiểm soát quyền của cộng tác viên; sao lưu kho tư liệu; và diễn tập ứng phó khi hệ thống bị tấn công.

Danh sách kiểm tra

• Thông tin nguồn tin có lưu trong hệ thống chung không?
• Có xử lý siêu dữ liệu trong ảnh, video trước khi đăng không?
• Tư liệu số hoá có ở định dạng mở không?
• Có ghi nhận chú thích tư liệu cũ khi người biết còn nhớ không?
• Khi số hoá tư liệu cũ, có cân nhắc quyền của người trong hình không?
• Kênh phát thanh có hoạt động khi mất điện không?
• Hệ thống phát sóng có tách khỏi internet không?

Đọc thêm cùng chủ đề

• Đại lý vé máy bay xử lý thông tin hành khách cần tuân thủ gì?
• Doanh nghiệp xây dựng quy mô nhỏ cần làm gì về an ninh dữ liệu?
• Công ty dịch thuật xử lý tài liệu của khách cần bảo đảm gì?

Căn cứ pháp lý

• Luật 148/2025/QH15 Điều 27
• Luật 116/2025/QH15 Điều 15
• Luật 116/2025/QH15 Điều 26
• Luật 148/2025/QH15 Điều 41

Bài viết dẫn chiếu văn bản đang có hiệu lực. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến tư vấn cho từng trường hợp cụ thể.