Theo Luật An ninh mạng 2025, hệ thống chiếu sáng đô thị thông minh cần bảo đảm những gì?

Cột đèn thông minh ngày càng mang thêm camera và cảm biến. Bài viết bàn về an ninh hệ thống và ranh giới thu thập dữ liệu ở không gian công cộng.

Hệ thống chiếu sáng đô thị thông minh cho phép điều chỉnh độ sáng theo thời gian, phát hiện đèn hỏng, tiết kiệm điện. Nhưng cột đèn hiện đại ngày càng mang thêm thiết bị: camera, cảm biến đếm phương tiện, điểm phát wifi, cảm biến môi trường, đôi khi cả thiết bị thu âm phát hiện tiếng động bất thường.

Lưu ý trước: hoạt động chiếu sáng công cộng chịu điều chỉnh của các quy định về hạ tầng kỹ thuật đô thị. Bài viết bàn về khía cạnh an ninh mạng và dữ liệu.

An ninh hệ thống điều khiển

Điều 16 Luật 116/2025/QH15 quy định về các hoạt động bảo vệ an ninh mạng.

Rủi ro cần nhìn thẳng: tắt đồng loạt hệ thống chiếu sáng của một khu vực vào ban đêm gây nguy cơ tai nạn giao thông và tạo điều kiện cho hành vi phạm pháp. Đây là hạ tầng mà sự cố có hậu quả về an toàn cộng đồng.

Chín biện pháp:

• Tách mạng điều khiển khỏi internet và mạng hành chính;
• Đổi mật khẩu mặc định trên mọi bộ điều khiển tủ, mọi thiết bị đầu cuối;
• Không dùng mật khẩu chung cho toàn hệ thống;
• Mã hóa kênh truyền tới thiết bị;
• Xác thực hai chiều giữa thiết bị và trung tâm;
• Không cho một lệnh tắt toàn bộ — thao tác trên diện rộng cần nhiều người phê duyệt;
• Chế độ an toàn khi mất kết nối — đèn sáng theo lịch cài sẵn tại chỗ, không tắt;
• Bảo vệ vật lý tủ điều khiển, có cảm biến báo mở;
• Ghi nhật ký mọi lệnh, không sửa được.

Điểm thứ bảy là nguyên tắc thiết kế quan trọng nhất: đèn đường mất kết nối phải sáng, không phải tắt. Bộ điều khiển tại chỗ cần có lịch dự phòng hoạt động độc lập.

Điểm thứ sáu giảm thiểu hậu quả của việc hệ thống bị chiếm quyền: không có nút nào tắt được cả thành phố.

Camera trên cột đèn

Đây là nơi cần vạch ranh giới rõ nhất. Camera ở không gian công cộng phục vụ mục đích chính đáng — giao thông, an ninh — nhưng mật độ và khả năng kết nối tạo ra năng lực giám sát rất lớn.

Điều 15 Luật 116/2025/QH15 liệt kê các hành vi xâm phạm bí mật cá nhân, bí mật gia đình và đời sống riêng tư trên không gian mạng.

Khoản 1 Điều 27 Luật 148/2025/QH15 quy định chủ quản dữ liệu phải chủ động thiết lập quy trình, biện pháp bảo vệ dữ liệu phù hợp với tính chất hoạt động và phương thức đáp ứng yêu cầu của chủ thể dữ liệu.

Chín nguyên tắc:

• Công khai vị trí và mục đích của camera;
• Góc quay giới hạn trong không gian công cộng, không hướng vào cửa sổ, sân nhà dân;
• Không thu âm ở không gian công cộng nếu không có cơ sở pháp lý rõ ràng;
• Thời hạn lưu ngắn, xóa tự động;
• Không lập hồ sơ di chuyển của cá nhân;
• Thận trọng tối đa với nhận diện khuôn mặt — cần cơ sở pháp lý rõ, không triển khai mặc định;
• Phân quyền chặt, ghi nhật ký mọi lần xem, trích xuất;
• Giám sát tra cứu bất thường;
• Không cung cấp cho bên thứ ba ngoài quy định pháp luật.

Điểm thứ hai là vi phạm dễ xảy ra khi lắp đặt: cột đèn cao ngang tầng hai, và một camera đặt sai góc nhìn thẳng vào phòng ngủ của nhà dân.

Điểm thứ ba đáng lưu ý: thiết bị thu âm phát hiện tiếng va chạm, tiếng súng cũng thu được cuộc trò chuyện của người đi đường.

Điểm thứ năm và thứ sáu là ranh giới quyết định: hệ thống ghi hình để phục vụ điều tra khi có vụ việc khác hoàn toàn với hệ thống theo dõi di chuyển của mọi người mọi lúc.

Điểm phát wifi công cộng

Sáu nguyên tắc: không yêu cầu thông tin cá nhân quá mức để kết nối; không ghi lại lịch sử duyệt web của người dùng; không theo dõi thiết bị qua địa chỉ phần cứng để lập hồ sơ di chuyển; công bố rõ chính sách dữ liệu; không bán dữ liệu cho quảng cáo; và cảnh báo người dùng về giới hạn bảo mật của mạng công cộng.

Điểm thứ ba là kỹ thuật ít người biết nhưng tác động lớn: thiết bị wifi có thể nhận diện và theo dõi điện thoại đi qua ngay cả khi người dùng không kết nối, và việc này tạo ra bản đồ di chuyển chi tiết.

Dữ liệu cảm biến đô thị

Cảm biến đếm phương tiện, đo chất lượng không khí, đo tiếng ồn tạo ra dữ liệu có giá trị công cộng. Năm nguyên tắc: công khai dữ liệu môi trường cho người dân; không thu thập dữ liệu định danh cá nhân; dữ liệu giao thông ở dạng tổng hợp; bảo đảm tính chính xác và không sửa được số liệu quan trắc; và cảnh báo khi cảm biến hỏng.

Điểm thứ nhất đáng nhấn mạnh: dữ liệu chất lượng không khí là thông tin ảnh hưởng trực tiếp tới sức khỏe người dân và nên được công khai kịp thời, không chỉ dùng nội bộ.

Nhà thầu vận hành

Điều 26 Luật 116/2025/QH15 quy định các nội dung bảo đảm an ninh dữ liệu. Sáu nguyên tắc: ràng buộc bảo mật trong hợp đồng; phân quyền theo khu vực phụ trách; nhà thầu không truy cập dữ liệu camera ngoài nhiệm vụ kỹ thuật; ghi nhật ký mọi truy cập từ xa; thu hồi toàn bộ quyền khi kết thúc hợp đồng; và đổi mật khẩu hệ thống khi đổi nhà thầu.

Điểm cuối là lỗ hổng bị bỏ quên phổ biến nhất trong hạ tầng công cộng.

Quyền được biết của người dân

Hạ tầng giám sát trong không gian công cộng cần đi kèm minh bạch. Sáu nội dung nên công khai:

• Bản đồ vị trí camera và loại thiết bị lắp trên cột;
• Mục đích của từng loại thiết bị;
• Thời hạn lưu dữ liệu;
• Cơ quan nào quản lý, ai được truy cập;
• Kênh khiếu nại khi cho rằng camera hướng vào nhà mình;
• Quy trình yêu cầu trích xuất khi người dân cần cho vụ việc của mình.

Điểm thứ năm là quyền thiết thực nhất và cũng dễ bị bỏ qua: người dân phát hiện camera công cộng nhìn thẳng vào ban công nhà mình cần có nơi để phản ánh và được điều chỉnh.

Mở rộng chức năng — cần cân nhắc từng bước

Cột đèn thông minh có xu hướng được bổ sung thiết bị dần theo thời gian. Năm nguyên tắc:

• Mỗi chức năng mới cần đánh giá riêng về tác động tới quyền riêng tư;
• Không mặc định rằng đã có hạ tầng thì thêm thiết bị là đương nhiên;
• Thông báo công khai trước khi triển khai chức năng thu thập dữ liệu mới;
• Đánh giá tính cần thiết — có cách nào ít xâm phạm hơn đạt cùng mục tiêu không;
• Rà soát định kỳ, gỡ bỏ chức năng không còn cần.

Điểm thứ hai là rủi ro đặc trưng của hạ tầng đô thị thông minh: mỗi bước bổ sung nhỏ đều hợp lý riêng lẻ, nhưng tổng lại tạo ra năng lực giám sát mà không ai từng quyết định một cách có ý thức.

Danh sách kiểm tra

• Đèn có sáng theo lịch tại chỗ khi mất kết nối không?
• Có một lệnh tắt được toàn hệ thống không?
• Camera có hướng vào nhà dân không?
• Có thu âm ở không gian công cộng không?
• Có theo dõi thiết bị qua wifi để lập hồ sơ di chuyển không?
• Có giám sát tra cứu bất thường hình ảnh camera không?
• Có đổi mật khẩu khi thay nhà thầu vận hành không?

Đọc thêm cùng chủ đề

• Doanh nghiệp 10-50 người cần làm gì để tuân thủ luật công nghệ?
• Doanh nghiệp nước ngoài cung cấp dịch vụ tại Việt Nam chịu nghĩa vụ nào?
• Tra cứu năm đạo luật công nghệ sao cho không bị sai?

Căn cứ pháp lý

• Luật 116/2025/QH15 Điều 16
• Luật 116/2025/QH15 Điều 26
• Luật 148/2025/QH15 Điều 27
• Luật 116/2025/QH15 Điều 15

Bài viết dẫn chiếu văn bản đang có hiệu lực. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến tư vấn cho từng trường hợp cụ thể.