Theo Luật Chuyển đổi số 2025, hãng gọi xe công nghệ cân bằng an toàn và riêng tư thế nào?

Nền tảng gọi xe biết mọi chuyến đi của cả tài xế lẫn hành khách. Bài viết chỉ ra ranh giới giữa bảo đảm an toàn và giám sát quá mức.

Nền tảng gọi xe công nghệ nắm giữ dữ liệu về hai nhóm cùng lúc: hành khách đi đâu, khi nào, thường xuyên thế nào; và tài xế làm việc bao nhiêu giờ, đi tuyến nào, nghỉ ở đâu. Đây là một trong những tập dữ liệu chi tiết nhất về hành vi di chuyển của con người.

Dữ liệu chuyến đi tiết lộ gì

Lịch sử chuyến đi của một hành khách sau vài tháng cho biết:

• Nhà ở đâu, làm việc ở đâu — hai điểm xuất hiện thường xuyên nhất;
• Giờ giấc sinh hoạt;
• Nơi khám bệnh, nơi gặp gỡ, nơi giải trí;
• Thói quen đi cùng ai, nếu chia sẻ chuyến;
• Khả năng chi trả qua loại dịch vụ chọn.

Nhóm thứ ba đặc biệt nhạy cảm: chuyến đi tới bệnh viện chuyên khoa, phòng khám tâm lý, văn phòng luật sư gián tiếp tiết lộ thông tin rất riêng tư.

Nguyên tắc tối thiểu hóa

Khoản 1 Điều 27 Luật 148/2025/QH15 quy định chủ quản dữ liệu phải chủ động thiết lập quy trình, biện pháp bảo vệ dữ liệu phù hợp với tính chất hoạt động và phương thức đáp ứng yêu cầu của chủ thể dữ liệu.

Tám biện pháp:

• Ẩn số điện thoại hai chiều — tài xế và khách gọi nhau qua hệ thống, không thấy số thật;
• Ẩn địa chỉ sau khi hoàn thành — tài xế không giữ được lịch sử địa chỉ khách đã đi;
• Che một phần địa chỉ điểm đón cho tới khi tài xế nhận chuyến;
• Nhân viên chăm sóc khách hàng chỉ xem chuyến đang xử lý, không xem lịch sử;
• Ghi nhật ký và giám sát mọi lần tra cứu lịch sử chuyến đi;
• Thời hạn lưu rõ ràng cho dữ liệu chi tiết;
• Không dùng dữ liệu chuyến đi cho quảng cáo nhắm mục tiêu nếu chưa nói rõ và được đồng ý riêng;
• Cho người dùng xem và tải dữ liệu chuyến đi của mình.

Điểm thứ năm quan trọng: dữ liệu về việc một người đi đâu là thứ nhân viên nội bộ có thể tò mò tra cứu, và đây là vi phạm đã xảy ra ở nhiều nền tảng trên thế giới.

Ghi âm và ghi hình trong xe

Nhiều nền tảng đã bổ sung tính năng ghi âm chuyến đi để xử lý tranh chấp và bảo đảm an toàn. Đây là biện pháp có lý do chính đáng nhưng cần giới hạn chặt.

Điểm đ khoản 1 Điều 15 Luật 116/2025/QH15 nêu hành vi cố ý nghe, ghi âm, ghi hình trái phép các cuộc đàm thoại.

Sáu nguyên tắc:

• Cả hai bên phải biết — thông báo rõ cho tài xế và hành khách trước mỗi chuyến có ghi âm;
• Cả hai bên bật tắt được, không phải chỉ một bên quyết định;
• Bản ghi mã hóa, chỉ mở khi có khiếu nại;
• Không ai nghe được nếu không có sự cố — kể cả nhân viên nền tảng;
• Xóa tự động sau thời hạn ngắn nếu không có khiếu nại;
• Ghi nhật ký mọi lần bản ghi được mở.

Điểm thứ hai đáng bàn: một số nền tảng cho tài xế bật ghi âm mà hành khách không có quyền từ chối. Cách cân bằng hơn là thông báo cho hành khách và cho phép họ chọn hủy chuyến nếu không đồng ý.

Với camera hành trình quay vào trong xe, mức xâm phạm cao hơn nữa và cần cân nhắc rất kỹ.

Tài xế — vừa là người lao động vừa là chủ thể dữ liệu

Đây là nhóm dễ bị bỏ qua. Nền tảng thu thập về tài xế: vị trí liên tục, số giờ hoạt động, tốc độ, thói quen lái, tỷ lệ nhận chuyến, đánh giá của khách.

Khoản 5 Điều 41 Luật 148/2025/QH15 quy định người dùng được lựa chọn sử dụng hoặc ngừng sử dụng sản phẩm, dịch vụ số trên cơ sở được cung cấp thông tin đầy đủ, rõ ràng, chính xác, minh bạch, kịp thời về điều khoản, điều kiện sử dụng; không bị áp đặt điều kiện bất hợp lý hoặc bị phân biệt đối xử khi sử dụng sản phẩm, dịch vụ số.

Sáu nguyên tắc với tài xế:

• Nói rõ thu thập gì và dùng vào việc gì;
• Chỉ theo dõi vị trí khi đang bật trạng thái nhận chuyến, không chạy nền liên tục;
• Minh bạch về cách tính điểm và phân chuyến — tài xế cần hiểu vì sao mình nhận được ít chuyến hơn;
• Có cơ chế khiếu nại khi bị khóa tài khoản;
• Người xem xét, không chỉ thuật toán, với các quyết định ảnh hưởng lớn tới thu nhập;
• Tài xế xem và tải được dữ liệu hoạt động của mình.

Điểm thứ ba và thứ năm là hai vấn đề gây bức xúc nhất trong ngành. Tài khoản bị khóa tự động đồng nghĩa với mất thu nhập ngay lập tức, và tài xế thường không biết lý do cụ thể.

Đánh giá hai chiều

Hệ thống đánh giá là công cụ kiểm soát chất lượng nhưng cũng có mặt trái. Bốn nguyên tắc:

• Đánh giá thấp cần có ngữ cảnh — một điểm thấp đơn lẻ không nên quyết định số phận tài khoản;
• Lọc đánh giá thiếu khách quan — có cơ chế nhận diện đánh giá mang tính phân biệt;
• Không hiển thị chi tiết đánh giá theo cách để tài xế biết ai đã chấm điểm mình thấp;
• Cho phép phản hồi trước khi áp dụng chế tài.

Điểm thứ ba quan trọng về an toàn: tài xế biết chính xác hành khách nào đánh giá xấu mình là tình huống có thể dẫn tới xung đột.

Không chia sẻ, mua bán dữ liệu

Khoản 3 Điều 5 Luật 148/2025/QH15 nghiêm cấm thu thập, sử dụng, chia sẻ, mua, bán, khai thác dữ liệu số trái quy định của pháp luật.

Ba tình huống:

Chia sẻ dữ liệu di chuyển cho đối tác quảng cáo. Dữ liệu về việc ai hay tới đâu rất có giá trị quảng cáo và cũng rất nhạy cảm.

Cung cấp thông tin chuyến đi theo yêu cầu của người thân. Cần từ chối — chỉ cung cấp theo yêu cầu hợp pháp của cơ quan có thẩm quyền.

Bán dữ liệu tổng hợp về lưu lượng. Có thể chấp nhận nếu thực sự tổng hợp và không định danh được, nhưng cần thận trọng vì dữ liệu di chuyển rất dễ tái định danh.

Điểm cuối đáng lưu ý về kỹ thuật: chỉ cần bốn điểm thời gian và vị trí là đủ để nhận ra một cá nhân trong tập dữ liệu di chuyển lớn, dù đã xóa tên.

Tính năng an toàn

Nền tảng có trách nhiệm về an toàn cho cả hai bên. Năm tính năng nên có:

• Chia sẻ hành trình với người thân, do người dùng chủ động bật;
• Nút khẩn cấp dễ thấy;
• Xác minh danh tính tài xế trước mỗi ca;
• Cảnh báo khi lộ trình lệch bất thường;
• Kênh báo cáo sự cố có người xử lý.

Điểm thứ nhất là ví dụ tốt về cân bằng: chia sẻ vị trí là quyền của người dùng, do họ bật, cho người họ chọn, trong thời gian họ muốn — không phải nền tảng tự động chia sẻ.

Danh sách kiểm tra

• Số điện thoại hai bên có ẩn qua hệ thống không?
• Tài xế có giữ được lịch sử địa chỉ của khách không?
• Ghi âm chuyến đi có thông báo cho cả hai bên không?
• Cả hai bên có bật tắt ghi âm được không?
• Định vị tài xế có chạy nền liên tục không?
• Có người xem xét khi khóa tài khoản tài xế không?
• Có giám sát nhân viên nội bộ tra cứu lịch sử chuyến đi không?

Đọc thêm cùng chủ đề

• Đơn vị tổ chức giải thể thao điện tử xử lý dữ liệu người chơi ra sao?
• Doanh nghiệp sản xuất thiết bị y tế có kết nối cần tuân thủ những gì?
• Công ty du lịch đón khách quốc tế xử lý dữ liệu khách thế nào?

Căn cứ pháp lý

• Luật 148/2025/QH15 Điều 27
• Luật 116/2025/QH15 Điều 15
• Luật 148/2025/QH15 Điều 41
• Luật 148/2025/QH15 Điều 5

Bài viết dẫn chiếu văn bản đang có hiệu lực. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến tư vấn cho từng trường hợp cụ thể.