Theo Luật Trí tuệ nhân tạo 2025, đơn vị tổ chức thi tuyển dùng giám sát tự động cần bảo đảm gì?

Phần mềm giám sát thi ghi hình thí sinh tại nhà và truy cập sâu vào máy của họ. Bài viết chỉ ra ranh giới và các phương án ít xâm phạm hơn.

Thi trực tuyến đã thành hình thức phổ biến với các kỳ thi chứng chỉ, thi tuyển đầu vào, đánh giá năng lực nội bộ doanh nghiệp. Để chống gian lận, nhiều đơn vị dùng phần mềm giám sát tự động: ghi hình thí sinh, theo dõi ánh mắt, phát hiện có người khác trong phòng, khóa các ứng dụng khác trên máy.

Đây là nhóm công nghệ có mức xâm phạm cao và cần được cân nhắc kỹ.

Phần mềm giám sát thi làm những gì

Tùy sản phẩm, nhưng thường gồm:

• Bật camera và micro liên tục trong suốt bài thi;
• Ghi hình màn hình máy tính;
• Phân tích hành vi — nhìn ra ngoài màn hình, có tiếng nói, có người khác xuất hiện;
• Khóa hoặc theo dõi các ứng dụng khác đang chạy;
• Một số phần mềm còn quét toàn bộ tiến trình đang chạy trên máy.

Ba yếu tố khiến nhóm này nhạy cảm: ghi hình không gian riêng tư trong nhà thí sinh; truy cập sâu vào máy tính cá nhân; và phân tích hành vi bằng thuật toán để kết luận có gian lận hay không.

Ranh giới về quyền riêng tư

Điều 15 Luật 116/2025/QH15 liệt kê các hành vi xâm phạm bí mật cá nhân, bí mật gia đình và đời sống riêng tư trên không gian mạng.

Bốn giới hạn cần đặt ra:

• Chỉ trong thời gian thi — phần mềm phải dừng hoàn toàn khi bài thi kết thúc, không chạy nền sau đó;
• Không quét dữ liệu ngoài phạm vi — danh sách tệp cá nhân, lịch sử duyệt web, nội dung tin nhắn;
• Ghi âm ở mức tối thiểu — điểm đ khoản 1 Điều 15 nêu hành vi cố ý nghe, ghi âm, ghi hình trái phép các cuộc đàm thoại; micro bật liên tục trong nhà thí sinh có thể ghi lại cuộc trò chuyện của người khác trong gia đình;
• Xóa sau thời hạn — bản ghi chỉ cần giữ tới khi hết thời hạn khiếu nại kết quả.

Điểm thứ ba đáng nhấn mạnh: thí sinh thi tại nhà, và những người khác trong nhà không hề đồng ý bị ghi âm.

Nghĩa vụ minh bạch

Điều 11 Luật Trí tuệ nhân tạo 134/2025/QH15 quy định về nghĩa vụ minh bạch của hệ thống trí tuệ nhân tạo.

Khoản 5 Điều 41 Luật 148/2025/QH15 quy định người dùng được lựa chọn sử dụng hoặc ngừng sử dụng sản phẩm, dịch vụ số trên cơ sở được cung cấp thông tin đầy đủ, rõ ràng, chính xác, minh bạch, kịp thời về điều khoản, điều kiện sử dụng; không bị áp đặt điều kiện bất hợp lý hoặc bị phân biệt đối xử khi sử dụng sản phẩm, dịch vụ số.

Bảy điều phải nói rõ với thí sinh trước khi họ đăng ký, không phải trước khi vào phòng thi:

• Có sử dụng phần mềm giám sát tự động hay không;
• Phần mềm thu thập gì — hình ảnh, âm thanh, màn hình, dữ liệu máy;
• Phần mềm có quyền truy cập gì trên máy;
• Dữ liệu lưu ở đâu, bao lâu, ai xem được;
• Kết quả phân tích tự động được dùng thế nào — cảnh báo cho giám thị hay tự động kết luận;
• Cách khiếu nại nếu bị đánh giá là gian lận;
• Có hình thức thi thay thế không.

Điểm cuối quan trọng nhất về mặt công bằng: thí sinh không có máy tính đủ mạnh, đường truyền ổn định, hoặc không gian riêng để thi cần có phương án khác, nếu không họ bị loại vì lý do không liên quan tới năng lực.

Vấn đề lớn nhất — độ chính xác của phân tích hành vi

Đây là điểm cần thận trọng nhất. Các hệ thống phân tích hành vi có tỷ lệ báo động sai đáng kể, và sai lệch không đồng đều giữa các nhóm người:

• Người có tật ở mắt hoặc thói quen nhìn khác thường bị đánh dấu nhiều hơn;
• Người thi trong không gian chật, đông người trong nhà bị đánh dấu nhiều hơn;
• Chất lượng camera và ánh sáng ảnh hưởng lớn tới kết quả;
• Một số hệ thống nhận diện kém chính xác hơn với một số nhóm người.

Nguyên tắc an toàn: hệ thống chỉ đánh dấu để người xem lại, không tự kết luận. Việc xác định một thí sinh gian lận phải do người quyết định sau khi xem bằng chứng.

Kết luận gian lận ảnh hưởng nghiêm trọng tới một người — mất kết quả thi, mất cơ hội, tổn hại danh dự. Đây không phải quyết định nên giao cho thuật toán.

Thời hạn chuyển tiếp

Điều 34 Luật 134/2025/QH15 quy định Luật có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 3 năm 2026, trừ các nội dung liên quan quy định tại Điều 35.

Nếu hệ thống được dùng trong lĩnh vực giáo dục, điểm a khoản 1 Điều 35 cho thời hạn 18 tháng kể từ ngày Luật có hiệu lực để hoàn tất tuân thủ với hệ thống đã hoạt động trước đó. Các trường hợp khác là 12 tháng theo điểm b.

Khoản 2 lưu ý cơ quan quản lý vẫn có quyền yêu cầu tạm dừng hoặc chấm dứt nếu xác định hệ thống có nguy cơ gây thiệt hại nghiêm trọng.

Các phương án ít xâm phạm hơn

Trước khi triển khai giám sát tự động, nên cân nhắc các cách khác:

• Thiết kế đề thi chống gian lận — câu hỏi mở, yêu cầu vận dụng, đảo đề, giới hạn thời gian hợp lý;
• Ngân hàng câu hỏi lớn, mỗi thí sinh một đề khác nhau;
• Thi tại điểm thi tập trung với giám thị người, giữ hình thức trực tuyến cho phần lý thuyết ít quan trọng;
• Giám thị người qua video thay vì phân tích tự động;
• Kết hợp thi và phỏng vấn để xác minh năng lực thật.

Phương án thứ nhất thường hiệu quả hơn mọi phần mềm giám sát: một đề thi mà tra cứu được không giúp gì thì không ai cần gian lận.

Bảo vệ dữ liệu thí sinh

Bản ghi hình thí sinh tại nhà là dữ liệu rất nhạy cảm. Năm biện pháp:

• Mã hóa khi lưu và khi truyền;
• Giới hạn người xem, ghi nhật ký mọi lần truy cập;
• Không chia sẻ cho bên thứ ba;
• Xóa tự động sau thời hạn khiếu nại;
• Kiểm tra kỹ nhà cung cấp phần mềm — dữ liệu lưu ở đâu, họ có xem được không, có dùng để huấn luyện mô hình không.

Điểm cuối là câu hỏi phải hỏi bằng văn bản trước khi ký hợp đồng.

Danh sách kiểm tra

• Thí sinh có biết trước khi đăng ký về việc bị giám sát không?
• Phần mềm có quét dữ liệu ngoài phạm vi thi không?
• Phần mềm có dừng hoàn toàn sau khi thi không?
• Kết luận gian lận do người hay máy đưa ra?
• Có cơ chế khiếu nại không?
• Có hình thức thi thay thế cho người thiếu điều kiện không?
• Bản ghi lưu ở đâu, bao lâu, nhà cung cấp có xem được không?

Đọc thêm cùng chủ đề

• Nền tảng tuyển dụng lao động phổ thông cần tuân thủ những gì?
• Bộ phận bảo vệ dữ liệu cá nhân làm những việc gì?
• Nhà tuyển dụng được hỏi ứng viên những thông tin gì?

Căn cứ pháp lý

• Luật 134/2025/QH15 Điều 11
• Luật 134/2025/QH15 Điều 35
• Luật 116/2025/QH15 Điều 15
• Luật 148/2025/QH15 Điều 41

Bài viết dẫn chiếu văn bản đang có hiệu lực. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến tư vấn cho từng trường hợp cụ thể.