Theo Luật Chuyển đổi số 2025, đơn vị cứu trợ và khắc phục sau thiên tai xử lý dữ liệu ra sao?

Người bị thiên tai ở hoàn cảnh dễ tổn thương nhất. Bài viết bàn về minh bạch quyên góp và tôn trọng phẩm giá người nhận cứu trợ.

Hoạt động cứu trợ diễn ra trong bối cảnh khẩn cấp, với người nhận đang ở hoàn cảnh mất mát và dễ tổn thương nhất. Đây là lĩnh vực mà việc xử lý dữ liệu và cách truyền thông có tác động trực tiếp tới phẩm giá con người.

Lưu ý trước: hoạt động vận động quyên góp và cứu trợ chịu điều chỉnh của pháp luật chuyên ngành về vận động, tiếp nhận, phân phối nguồn đóng góp tự nguyện. Bài viết bàn về khía cạnh dữ liệu và ứng xử.

Minh bạch dòng tiền quyên góp

Khoản 1 Điều 19 Luật 20/2023/QH15 quy định:

Nội dung của thông điệp dữ liệu được bảo đảm toàn vẹn khi nội dung đó chưa bị thay đổi, trừ những thay đổi về hình thức phát sinh trong quá trình gửi, lưu trữ hoặc hiển thị thông điệp dữ liệu.

Mười một yêu cầu:

• Ghi nhận từng khoản nhận được, không tổng hợp;
• Công khai sao kê theo cách kiểm chứng được;
• Không sửa được dữ liệu đã ghi;
• Ghi nhận từng khoản chi, kèm chứng từ;
• Đối chiếu tổng thu và tổng chi công khai;
• Công bố tồn quỹ và kế hoạch sử dụng phần còn lại;
• Nói rõ chi phí vận hành nếu có trích;
• Báo cáo theo thời gian thực hoặc cập nhật thường xuyên;
• Ảnh chứng từ có dấu thời gian;
• Danh sách hộ nhận ở mức tổng hợp, không định danh chi tiết;
• Kiểm toán độc lập với khoản lớn.

Điểm thứ hai và thứ tám là điều quyết định niềm tin: người quyên góp muốn biết tiền của mình đi đâu, và sự chậm trễ hoặc mập mờ trong công bố là nguyên nhân của phần lớn nghi ngờ và tranh cãi.

Điểm thứ mười là cân bằng quan trọng: minh bạch về việc tiền được dùng cho ai không đồng nghĩa với công khai danh tính và hoàn cảnh cụ thể của từng người nhận.

Tôn trọng phẩm giá người nhận

Đây là vấn đề đạo đức quan trọng nhất và bị vi phạm nhiều nhất.

Điều 15 Luật 116/2025/QH15 liệt kê các hành vi xâm phạm bí mật cá nhân, bí mật gia đình và đời sống riêng tư trên không gian mạng.

Mười hai nguyên tắc:

• Không chụp ảnh người nhận cầm tiền, cầm quà;
• Không quay cảnh người dân xếp hàng chờ nhận;
• Không phỏng vấn khi họ đang khóc, đang suy sụp;
• Không đưa ảnh trẻ em trong hoàn cảnh khốn khó lên mạng;
• Xin phép trước mọi việc ghi hình;
• Sự đồng ý thực chất — người đang cần giúp khó từ chối;
• Không công khai danh tính, địa chỉ hộ nhận;
• Không mô tả hoàn cảnh chi tiết tới mức nhận diện được;
• Không yêu cầu người nhận kể lại nỗi đau để làm nội dung;
• Không dùng hình ảnh gây thương cảm để gọi thêm quyên góp;
• Không so sánh mức độ khốn khó giữa các hộ công khai;
• Cho phép rút lại sự đồng ý về hình ảnh.

Điểm thứ nhất và thứ hai là hành vi phổ biến nhất và cần được loại bỏ: bức ảnh người dân cầm phong bì trước ống kính phục vụ nhu cầu chứng minh của bên cho, nhưng để lại cho người nhận một hình ảnh về bản thân trên mạng vĩnh viễn.

Điểm thứ sáu là bối cảnh quyền lực cần được ý thức rõ: người đang cần cứu trợ không ở vị thế từ chối, và sự đồng ý trong hoàn cảnh đó cần được đối xử rất cẩn trọng.

Điểm thứ tư đáng nhấn mạnh: đứa trẻ trong bức ảnh sẽ lớn lên, và hình ảnh về giai đoạn khốn khó nhất của gia đình vẫn tìm được trên mạng nhiều năm sau.

Dữ liệu người bị ảnh hưởng

Khoản 1 Điều 27 Luật 148/2025/QH15 quy định chủ quản dữ liệu phải chủ động thiết lập quy trình, biện pháp bảo vệ dữ liệu phù hợp với tính chất hoạt động và phương thức đáp ứng yêu cầu của chủ thể dữ liệu.

Chín nguyên tắc: chỉ thu thập thông tin cần cho việc phân phối; không yêu cầu giấy tờ quá mức trong tình huống khẩn cấp; bảo mật danh sách hộ nhận; không chia sẻ cho bên thứ ba; phân quyền hẹp; bảo mật thông tin về tổn thất, hoàn cảnh; không lưu trên thiết bị cá nhân tình nguyện viên; xóa sau khi hoàn tất; và cam kết bảo mật với tình nguyện viên.

Điểm thứ hai là vấn đề thực tế: người mất nhà cửa thường mất luôn giấy tờ, và yêu cầu xuất trình đầy đủ trở thành rào cản với chính người cần nhất.

Điểm thứ bảy đáng lưu ý: tình nguyện viên chụp danh sách hộ dân bằng điện thoại cá nhân, và dữ liệu đó nằm lại vô thời hạn.

Công bằng trong phân phối

Khoản 5 Điều 41 Luật 148/2025/QH15 quy định người dùng không bị áp đặt điều kiện bất hợp lý hoặc bị phân biệt đối xử khi sử dụng sản phẩm, dịch vụ số.

Chín nguyên tắc: tiêu chí phân phối công khai; phối hợp với chính quyền địa phương và các đoàn khác để tránh trùng lặp; ghi nhận đầy đủ ai đã nhận gì; ưu tiên hộ khó khăn nhất, không phải hộ dễ tiếp cận nhất; không bỏ sót vùng xa, khó đi; không phân biệt theo bất kỳ tiêu chí nào ngoài mức độ thiệt hại; kênh phản ánh khi bị bỏ sót; xử lý phản ánh nghiêm túc; và công bố kết quả.

Điểm thứ hai và thứ năm là vấn đề thực tế nghiêm trọng: các đoàn cứu trợ tập trung vào những nơi dễ tới, được truyền thông nhiều, trong khi vùng sâu bị thiệt hại nặng hơn lại không nhận được gì.

Điểm thứ ba giúp giải quyết trùng lặp: một hệ thống ghi nhận chung, dù đơn giản, giúp phân bổ hợp lý hơn nhiều so với mỗi đoàn tự làm.

Điều phối và công nghệ

Bảy nội dung: bản đồ thiệt hại cập nhật; hệ thống ghi nhận nhu cầu theo khu vực; kênh liên lạc hoạt động khi mất điện, mất mạng; ứng dụng hoạt động ngoại tuyến, đồng bộ sau; thiết bị liên lạc vệ tinh cho vùng cô lập; nguồn điện dự phòng; và chia sẻ dữ liệu với các tổ chức khác theo chuẩn chung.

Điểm thứ ba và thứ năm là yếu tố quyết định trong giai đoạn đầu: vùng bị ảnh hưởng nặng thường mất hoàn toàn điện và mạng, và mọi giải pháp phụ thuộc internet đều vô dụng đúng lúc cần nhất.

Chống lợi dụng

Sáu biện pháp: cảnh báo về các trang, tài khoản giả mạo kêu gọi quyên góp; công bố duy nhất một kênh nhận tiền chính thức; hướng dẫn người quyên góp cách kiểm chứng; xử lý nhanh khi phát hiện mạo danh; ghi nhận và báo cơ quan chức năng; và không để tình nguyện viên tự nhận tiền cá nhân.

Điểm thứ nhất là vấn đề bùng phát sau mỗi thiên tai lớn: các tài khoản giả mạo tổ chức uy tín xuất hiện hàng loạt, và người muốn giúp bị lừa.

Sau giai đoạn khẩn cấp

Năm nội dung: công bố báo cáo tổng kết; nói rõ phần chưa sử dụng và kế hoạch; không bỏ dở giai đoạn phục hồi dài hạn; xóa dữ liệu cá nhân không còn cần; và giữ lại chỉ dữ liệu tổng hợp phục vụ rút kinh nghiệm.

Điểm thứ ba đáng lưu ý: sự chú ý của công chúng giảm nhanh sau vài tuần, trong khi nhu cầu phục hồi kéo dài nhiều tháng — và đây là giai đoạn nhiều tổ chức rút đi.

Danh sách kiểm tra

• Có công khai sao kê kiểm chứng được không?
• Có chụp ảnh người nhận cầm tiền, cầm quà không?
• Có công khai danh tính, hoàn cảnh chi tiết của hộ nhận không?
• Có phối hợp để tránh trùng lặp và bỏ sót vùng xa không?
• Có yêu cầu giấy tờ quá mức với người vừa mất nhà không?
• Kênh liên lạc có hoạt động khi mất điện, mất mạng không?
• Có cảnh báo về tài khoản giả mạo kêu gọi quyên góp không?

Đọc thêm cùng chủ đề

• Đơn vị chuyển phát tài liệu bảo mật cần tuân thủ những gì?
• Doanh nghiệp làm phần mềm quản lý trường học cần cam kết gì?
• Hệ thống chiếu sáng đô thị thông minh cần bảo đảm những gì?

Căn cứ pháp lý

• Luật 148/2025/QH15 Điều 27
• Luật 116/2025/QH15 Điều 15
• Luật 20/2023/QH15 Điều 19
• Luật 148/2025/QH15 Điều 41

Bài viết dẫn chiếu văn bản đang có hiệu lực. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến tư vấn cho từng trường hợp cụ thể.