Theo Luật Công nghiệp công nghệ số, doanh nghiệp thủ công mỹ nghệ xuất khẩu số hoá cần lưu ý gì?

Mẫu mã thủ công dễ bị sao chép và khó bảo hộ. Bài viết bàn về bảo vệ thiết kế, truy xuất nguồn gốc và bán hàng quốc tế.

Doanh nghiệp thủ công mỹ nghệ xuất khẩu đứng trước nghịch lý: mẫu mã là tài sản cốt lõi nhưng lại rất dễ bị sao chép; và việc quảng bá sản phẩm trên mạng — điều bắt buộc để bán hàng quốc tế — chính là cách nhanh nhất để mẫu bị nhái.

Bảo vệ mẫu thiết kế

Điều 10 Luật 71/2025/QH15 quy định: Cơ quan, tổ chức, cá nhân tham gia hoặc có liên quan đến hoạt động công nghiệp công nghệ số phải tuân thủ quy định của pháp luật về an toàn thông tin mạng, an ninh mạng, pháp luật về dữ liệu, dữ liệu cá nhân và pháp luật khác có liên quan.

Khoản 1 Điều 27 Luật 148/2025/QH15 quy định chủ quản dữ liệu phải chủ động thiết lập quy trình, biện pháp bảo vệ dữ liệu phù hợp với tính chất hoạt động và phương thức đáp ứng yêu cầu của chủ thể dữ liệu.

Chín biện pháp:

• Đăng ký bảo hộ kiểu dáng, nhãn hiệu theo pháp luật sở hữu trí tuệ — bước quan trọng nhất và hay bị bỏ qua;
• Lưu chứng cứ về thời điểm sáng tạo — bản vẽ có dấu thời gian, ảnh quá trình làm;
• Không đăng ảnh chi tiết kỹ thuật lộ cách làm;
• Đóng dấu chìm ảnh sản phẩm đăng công khai;
• Không gửi mẫu vật lý cho khách chưa xác minh;
• Thỏa thuận bảo mật trước khi gửi mẫu, catalogue chi tiết;
• Ghi nhận đã gửi mẫu nào cho ai, khi nào;
• Đánh dấu nhận diện riêng trên từng mẫu gửi đi, truy được nguồn rò rỉ;
• Cam kết bảo mật với thợ, đặc biệt với kỹ thuật độc đáo.

Điểm thứ nhất là điều nhiều cơ sở làng nghề bỏ qua vì thủ tục và chi phí, để rồi khi mẫu bị nhái thì không có căn cứ pháp lý nào để bảo vệ.

Điểm thứ tám là biện pháp thực tế: một chi tiết nhỏ khác nhau trên mỗi mẫu gửi cho từng khách hàng giúp xác định mẫu bị sao chép rò rỉ từ đâu.

Điểm thứ hai là bảo vệ tối thiểu ngay cả khi chưa đăng ký: chứng cứ về việc mình sáng tạo trước có giá trị trong tranh chấp.

Bán hàng quốc tế trực tuyến

Chín nguyên tắc:

• Xác minh đối tác trước khi giao dịch lớn;
• Cảnh giác với đơn hàng bất thường — số lượng lớn, yêu cầu gửi mẫu nhiều, giá không mặc cả;
• Quy trình xác minh khi nhận yêu cầu đổi tài khoản nhận tiền;
• Không chuyển hàng trước khi nhận đủ tiền theo thỏa thuận;
• Hợp đồng bằng văn bản, ghi rõ điều kiện thanh toán;
• Bảo mật thông tin khách hàng và giá bán;
• Không tiết lộ danh sách khách cho cơ sở khác trong làng nghề;
• Thận trọng với yêu cầu cung cấp bản vẽ kỹ thuật chi tiết;
• Lưu chứng cứ toàn bộ trao đổi.

Điểm thứ hai và thứ tám là cảnh báo quan trọng: một số bên đặt hàng mẫu với nhiều biến thể, yêu cầu bản vẽ chi tiết, rồi biến mất — mục đích thật là thu thập thiết kế để sản xuất nơi khác.

Điểm thứ ba là hình thức lừa đảo nhắm vào doanh nghiệp xuất khẩu nhỏ: thư điện tử giả mạo đối tác thông báo đổi tài khoản, và tiền hàng của cả lô đi mất.

Truy xuất nguồn gốc và câu chuyện sản phẩm

Với hàng thủ công, câu chuyện về nguồn gốc là giá trị thương mại thật. Bảy nội dung nên ghi nhận và cho phép tra cứu: nguồn nguyên liệu; nghệ nhân, cơ sở thực hiện; thời gian làm; kỹ thuật truyền thống áp dụng; ảnh quá trình sản xuất; chứng nhận nếu có; và mã tra cứu trên sản phẩm.

Ba lưu ý: thông tin phải trung thực, không thổi phồng về mức độ thủ công; cân nhắc mức chi tiết để không lộ bí quyết; và xin phép nghệ nhân khi dùng hình ảnh, tên của họ.

Điểm thứ nhất quan trọng với uy tín ngành: quảng cáo hoàn toàn thủ công trong khi phần lớn công đoạn làm bằng máy là hành vi cung cấp thông tin sai lệch, và khi bị phát hiện thì ảnh hưởng tới cả làng nghề.

Nguyên liệu và tuân thủ thị trường

Nhiều thị trường xuất khẩu có quy định về nguồn gốc nguyên liệu. Sáu yêu cầu: số hoá hồ sơ nguồn gốc gỗ, tre, nguyên liệu tự nhiên; chặn nhập khi hồ sơ chưa đủ; đặc biệt lưu ý nguyên liệu từ loài thuộc diện quản lý — cần tra kỹ quy định về bảo vệ động thực vật hoang dã; liên kết nguyên liệu với lô sản phẩm; lưu hồ sơ theo thời hạn; và cảnh báo khi giấy tờ hết hạn.

Điểm thứ ba là rủi ro nghiêm trọng và dễ vi phạm do thiếu hiểu biết: sử dụng một số loại gỗ, vỏ, sừng trong sản phẩm có thể khiến cả lô hàng bị giữ và doanh nghiệp bị xử lý ở thị trường nhập khẩu.

Dữ liệu người lao động và hộ gia công

Ngành thủ công thường giao gia công cho các hộ trong làng. Sáu nguyên tắc: hợp đồng rõ ràng với hộ gia công; ghi nhận đầy đủ khối lượng, đơn giá, thanh toán; bảo mật thông tin cá nhân; không sử dụng lao động trẻ em — nhiều thị trường kiểm tra rất kỹ; ghi nhận điều kiện làm việc phục vụ đánh giá; và minh bạch trong đối chiếu công nợ.

Điểm thứ tư cần đặc biệt lưu ý với mô hình gia công tại nhà: trẻ em phụ giúp gia đình là hình ảnh quen thuộc nhưng có thể khiến lô hàng bị từ chối và doanh nghiệp mất khách hàng quốc tế vĩnh viễn. Cần có quy định rõ và kiểm tra thực tế.

Không mua bán dữ liệu

Khoản 3 Điều 5 Luật 148/2025/QH15 nghiêm cấm thu thập, sử dụng, chia sẻ, mua, bán, khai thác dữ liệu số trái quy định của pháp luật.

Ba tình huống: bán danh sách khách hàng quốc tế; chia sẻ thông tin đơn hàng cho cơ sở cạnh tranh; và nhân sự mang danh sách khách khi tách ra làm riêng — vấn đề phổ biến ở làng nghề.

Ưu đãi cho ứng dụng công nghệ

Điều 16 Luật 71/2025/QH15 quy định về thúc đẩy nghiên cứu và phát triển sản phẩm, dịch vụ công nghệ số.

Khoản 4 quy định các khoản chi của doanh nghiệp cho nghiên cứu và phát triển công nghệ số được tăng mức chi bổ sung khi xác định thu nhập chịu thuế thu nhập doanh nghiệp theo quy định pháp luật về thuế thu nhập doanh nghiệp.

Nếu doanh nghiệp đầu tư hệ thống truy xuất, nền tảng bán hàng riêng, hoặc công cụ thiết kế số hỗ trợ nghệ nhân, các khoản chi có thể thuộc phạm vi ưu đãi. Ba việc: tách bạch chi phí; lưu hồ sơ; và tra pháp luật thuế để biết mức cụ thể.

Lưu giữ tri thức nghề

Đây là giá trị dài hạn mà số hoá mang lại cho làng nghề. Năm việc: ghi hình quá trình làm của nghệ nhân cao tuổi; ghi chép kỹ thuật, công thức men, cách xử lý nguyên liệu; số hoá mẫu cổ; bảo mật tư liệu này ở mức phù hợp; và có kế hoạch lưu trữ dài hạn.

Điểm thứ nhất là việc cấp bách: nhiều kỹ thuật chỉ còn vài người biết, và mỗi năm trôi qua là một phần tri thức nghề biến mất vĩnh viễn.

Danh sách kiểm tra

• Mẫu thiết kế có được đăng ký bảo hộ không?
• Có lưu chứng cứ về thời điểm sáng tạo không?
• Mẫu gửi khách có đánh dấu nhận diện riêng không?
• Có quy trình xác minh khi đối tác báo đổi tài khoản không?
• Thông tin về mức độ thủ công có trung thực không?
• Có kiểm tra thực tế về lao động trẻ em tại hộ gia công không?
• Đã ghi lại tri thức nghề của nghệ nhân cao tuổi chưa?

Đọc thêm cùng chủ đề

• Homestay và nhà nghỉ nhỏ quản lý thông tin khách lưu trú thế nào?
• Đơn vị vận hành máy bán hàng tự động cần lưu ý những gì?
• Trung tâm chăm sóc người cao tuổi dùng thiết bị theo dõi cần lưu ý gì?

Căn cứ pháp lý

• Luật 71/2025/QH15 Điều 10
• Luật 71/2025/QH15 Điều 16
• Luật 148/2025/QH15 Điều 27
• Luật 148/2025/QH15 Điều 5

Bài viết dẫn chiếu văn bản đang có hiệu lực. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến tư vấn cho từng trường hợp cụ thể.