Theo Luật Công nghiệp công nghệ số, doanh nghiệp chế biến thủy sản số hóa truy xuất cần chuẩn bị gì?

Thủy sản xuất khẩu đòi hỏi truy xuất chặt chẽ từ tàu cá tới nhà máy. Bài viết chỉ ra các yêu cầu về dữ liệu và bằng chứng điện tử.

Ngành chế biến thủy sản xuất khẩu chịu yêu cầu truy xuất nghiêm ngặt nhất trong các ngành nông nghiệp: thị trường nhập khẩu đòi hỏi chứng minh nguồn gốc từng lô hàng, từ vùng khai thác hoặc vùng nuôi tới sản phẩm cuối. Số hóa không còn là lựa chọn mà là điều kiện xuất khẩu.

Lưu ý trước: hoạt động này chịu điều chỉnh của pháp luật chuyên ngành về thủy sản, an toàn thực phẩm và các quy định của thị trường nhập khẩu. Bài viết bàn về khía cạnh dữ liệu và bằng chứng điện tử.

Chuỗi dữ liệu cần ghi nhận

Một lô hàng xuất khẩu cần chuỗi bằng chứng liên tục:

• Nguồn nguyên liệu — tàu khai thác nào, vùng biển nào, thời gian nào; hoặc ao nuôi nào, hộ nào;
• Vận chuyển về nhà máy — thời gian, nhiệt độ bảo quản;
• Tiếp nhận — khối lượng, chất lượng, kiểm tra đầu vào;
• Chế biến — mã lô, quy trình, thông số;
• Kiểm nghiệm — kết quả các chỉ tiêu;
• Đóng gói và bảo quản;
• Xuất hàng — chứng từ, phương tiện, nhiệt độ.

Điểm yếu thường gặp nằm ở khâu đầu: dữ liệu từ tàu cá hoặc hộ nuôi thường được ghi thủ công, không kịp thời, và khó xác minh.

Giá trị pháp lý của hồ sơ điện tử

Khoản 1 Điều 9 Luật 20/2023/QH15 quy định thông điệp dữ liệu được xem là đáp ứng yêu cầu về văn bản nếu thông tin trong thông điệp dữ liệu đó có thể truy cập và sử dụng được để tham chiếu.

Nhưng với hồ sơ xuất khẩu, "hợp lệ về hình thức" chưa đủ. Cần thêm ba yếu tố để hồ sơ có sức thuyết phục:

• Không sửa được sau khi lập, hoặc mọi thay đổi để lại dấu vết;
• Gắn với mốc thời gian tin cậy;
• Liên kết chặt giữa các khâu — mã lô nối được từ đầu tới cuối.

Điểm thứ nhất là yêu cầu quyết định. Một hệ thống mà nhân viên nhập liệu có thể sửa lại số liệu ngày hôm trước sẽ bị cơ quan kiểm tra và bên nhập khẩu đặt dấu hỏi.

Giấy chứng nhận điện tử

Khoản 1 Điều 19 Luật 20/2023/QH15 quy định thông tin trong chứng thư điện tử có giá trị pháp lý khi đáp ứng đủ:

• Điểm a — được ký bằng chữ ký số của cơ quan, tổ chức phát hành;
• Điểm b — thông tin có thể truy cập và sử dụng được dưới dạng hoàn chỉnh;
• Điểm c — có dấu thời gian nếu pháp luật yêu cầu chỉ ra thời gian.

Với giấy chứng nhận kiểm dịch, chứng nhận chất lượng, điểm c đặc biệt quan trọng vì các chứng nhận này có thời hạn hiệu lực gắn với lô hàng cụ thể.

Khoản 2 Điều 19 lưu ý về chứng thư do nước ngoài cấp: phải được hợp pháp hóa lãnh sự, trừ trường hợp được miễn theo quy định của pháp luật Việt Nam. Với doanh nghiệp nhập nguyên liệu từ nước ngoài để chế biến xuất khẩu, đây là điểm cần chú ý.

Dữ liệu từ ngư dân và hộ nuôi

Đây là khâu khó nhất và cũng quan trọng nhất. Ba vấn đề thực tế:

Ngư dân trên biển không có kết nối ổn định, ghi chép thủ công, và thường không quen thiết bị.

Hộ nuôi nhỏ lẻ chưa có thói quen ghi nhật ký đầy đủ.

Thương lái trung gian làm đứt chuỗi thông tin khi gom hàng từ nhiều nguồn.

Bốn hướng xử lý:

• Thiết bị ghi nhận đơn giản — hoạt động ngoại tuyến, đồng bộ khi về bờ;
• Hỗ trợ và đào tạo ngư dân, hộ nuôi thay vì chỉ yêu cầu;
• Hợp đồng liên kết trực tiếp giảm khâu trung gian;
• Kiểm tra chéo — đối chiếu dữ liệu khai báo với dữ liệu định vị tàu, sản lượng thực nhận.

Điểm thứ hai quan trọng nhất về dài hạn: yêu cầu ngư dân ghi chép mà không hướng dẫn và không thấy lợi ích sẽ dẫn tới dữ liệu điền cho có.

Bảo vệ dữ liệu của đối tác cung ứng

Khoản 1 Điều 27 Luật 148/2025/QH15 quy định chủ quản dữ liệu phải chủ động thiết lập quy trình, biện pháp bảo vệ dữ liệu phù hợp với tính chất hoạt động và phương thức đáp ứng yêu cầu của chủ thể dữ liệu.

Bốn nguyên tắc với dữ liệu ngư dân và hộ nuôi:

• Thông tin công khai trên mã truy xuất ở mức vừa đủ — vùng khai thác, phương thức, chứng nhận; không cần tên và số điện thoại từng người;
• Dữ liệu sản lượng và giá thu mua của từng hộ giữ trong nội bộ;
• Không chia sẻ danh sách nhà cung cấp cho bên thứ ba;
• Không dùng vị trí tàu cá ngoài mục đích truy xuất — đây là thông tin về ngư trường, có giá trị cạnh tranh với chính ngư dân.

Điểm cuối đáng nhấn mạnh: vị trí đánh bắt là bí quyết nghề nghiệp của ngư dân.

An ninh hệ thống nhà máy

Điều 10 Luật 71/2025/QH15 quy định: Cơ quan, tổ chức, cá nhân tham gia hoặc có liên quan đến hoạt động công nghiệp công nghệ số phải tuân thủ quy định của pháp luật về an toàn thông tin mạng, an ninh mạng, pháp luật về dữ liệu, dữ liệu cá nhân và pháp luật khác có liên quan.

Nhà máy chế biến có hệ thống cảm biến nhiệt độ, dây chuyền tự động, kho lạnh. Bốn biện pháp: tách mạng điều khiển khỏi mạng văn phòng; đổi mật khẩu mặc định thiết bị; cảnh báo khi cảm biến ngừng gửi dữ liệu; và sao lưu dữ liệu truy xuất ra nơi tách biệt.

Điểm cuối quan trọng đặc biệt: mất dữ liệu truy xuất đồng nghĩa với việc không xuất khẩu được lô hàng đang chờ.

Khi có cảnh báo từ thị trường nhập khẩu

Đây là tình huống doanh nghiệp cần chuẩn bị trước. Năm việc:

• Truy xuất ngược nhanh — từ lô hàng bị cảnh báo về tới nguồn nguyên liệu, trong vài giờ chứ không phải vài ngày;
• Xác định phạm vi — còn lô nào cùng nguồn, cùng ngày sản xuất;
• Ghi nhận đầy đủ quá trình điều tra;
• Báo cáo cơ quan quản lý theo quy định;
• Biện pháp khắc phục và bằng chứng đã thực hiện.

Điểm thứ nhất là lý do thực tế nhất để đầu tư hệ thống truy xuất tốt: khả năng phản ứng nhanh quyết định việc mất một lô hàng hay mất cả thị trường.

Danh sách kiểm tra

• Dữ liệu truy xuất có sửa được sau khi nhập không?
• Mã lô có nối được từ nguyên liệu tới thành phẩm không?
• Dữ liệu từ ngư dân, hộ nuôi ghi kịp thời hay điền bù sau?
• Mã truy xuất công khai có lộ thông tin cá nhân của nhà cung cấp không?
• Vị trí tàu cá có bị dùng ngoài mục đích truy xuất không?
• Có sao lưu dữ liệu truy xuất ở nơi tách biệt không?
• Truy xuất ngược một lô hàng mất bao lâu?

Đọc thêm cùng chủ đề

• Đơn vị vận hành hệ thống thủy lợi số hoá điều tiết cần lưu ý gì?
• Công ty thu gom xử lý rác thải số hoá vận hành cần lưu ý những gì?
• Doanh nghiệp làm phần mềm quản lý bệnh viện cần cam kết những gì?

Căn cứ pháp lý

• Luật 71/2025/QH15 Điều 10
• Luật 20/2023/QH15 Điều 9
• Luật 20/2023/QH15 Điều 19
• Luật 148/2025/QH15 Điều 27

Bài viết dẫn chiếu văn bản đang có hiệu lực. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến tư vấn cho từng trường hợp cụ thể.