Theo Luật An ninh mạng 2025, đơn vị vận hành hệ thống thủy lợi số hoá điều tiết cần lưu ý gì?

Hệ thống điều tiết nước tự động là hạ tầng mà sự cố gây hậu quả trên diện rộng. Bài viết bàn về an ninh hệ thống điều khiển và dữ liệu quan trắc.

Hệ thống thủy lợi hiện đại có cống điều tiết vận hành từ xa, cảm biến mực nước, trạm bơm tự động, hệ thống cảnh báo lũ. Đây là hạ tầng mà một sự cố về điều khiển gây hậu quả trên diện rộng — ngập úng vùng canh tác, thiếu nước tưới, hoặc nguy hiểm cho dân cư hạ lưu.

Lưu ý trước: hoạt động quản lý, khai thác công trình thủy lợi chịu điều chỉnh của pháp luật chuyên ngành về thủy lợi và phòng chống thiên tai. Nếu hệ thống thuộc diện hệ thống thông tin quan trọng về an ninh quốc gia, sẽ có thêm nghĩa vụ theo quy định riêng. Bài viết bàn về khía cạnh an ninh mạng và dữ liệu.

An ninh hệ thống điều khiển

Điều 16 Luật 116/2025/QH15 quy định về các hoạt động bảo vệ an ninh mạng.

Hệ thống điều khiển thủy lợi có ba đặc điểm làm tăng rủi ro: thiết bị đặt phân tán ở nơi xa, khó giám sát vật lý; nhiều thiết bị vận hành hàng chục năm với công nghệ cũ; và can thiệp gây hậu quả vật lý ngay lập tức.

Chín biện pháp:

• Tách mạng điều khiển khỏi internet và mạng hành chính, tách vật lý nếu có thể;
• Đổi mật khẩu mặc định trên mọi bộ điều khiển, thiết bị đo, thiết bị truyền tin;
• Xác thực nhiều lớp cho mọi thao tác điều khiển;
• Giới hạn cứng ở lớp thiết bị — lệnh vượt ngưỡng an toàn bị chặn tại chỗ;
• Ghi nhật ký mọi lệnh, không sửa được;
• Cảnh báo lệnh bất thường — mở cống ngoài giờ, mở nhanh, mở nhiều cống cùng lúc;
• Bảo vệ vật lý tủ điều khiển tại hiện trường, có cảm biến báo mở tủ;
• Cơ chế vận hành thủ công luôn sẵn sàng, có quy trình in ra giấy;
• Trạng thái an toàn khi mất kết nối — không tự thay đổi trạng thái cống.

Điểm thứ tư là biện pháp phòng vệ quan trọng nhất: nếu bộ điều khiển tại cống không cho phép mở quá tốc độ an toàn dù lệnh đến từ đâu, thì kể cả khi hệ thống trung tâm bị chiếm quyền, thiệt hại vẫn bị giới hạn.

Điểm thứ chín cần được thiết kế cẩn thận: "trạng thái an toàn" với cống thủy lợi không phải lúc nào cũng là đóng — nó phụ thuộc vào tình huống, và cần được xác định theo từng công trình.

Điểm thứ bảy là lỗ hổng thực tế: tủ điều khiển đặt ngoài đồng, khóa đơn giản, không ai biết khi có người mở.

Dữ liệu quan trắc

Hệ thống thu thập dữ liệu mực nước, lượng mưa, độ mặn, lưu lượng. Đây là dữ liệu có ý nghĩa với an toàn cộng đồng.

Khoản 1 Điều 27 Luật 148/2025/QH15 quy định chủ quản dữ liệu phải chủ động thiết lập quy trình, biện pháp bảo vệ dữ liệu phù hợp với tính chất hoạt động và phương thức đáp ứng yêu cầu của chủ thể dữ liệu.

Bảy yêu cầu:

• Bảo đảm tính chính xác — dữ liệu sai dẫn tới quyết định điều tiết sai;
• Không sửa được dữ liệu quan trắc đã ghi;
• Nhật ký mọi hiệu chỉnh, có phê duyệt;
• Cảnh báo khi cảm biến ngừng gửi hoặc gửi giá trị bất thường;
• Đối chiếu chéo giữa các trạm gần nhau;
• Hiệu chuẩn thiết bị định kỳ, có ghi nhận;
• Sao lưu ở vị trí tách biệt.

Điểm thứ tư là nguyên tắc an toàn quan trọng: cảm biến im lặng dễ bị hiểu là "mực nước bình thường" trong khi thực tế có thể là thiết bị đã hỏng giữa lúc nước đang lên.

Điểm thứ năm là biện pháp phát hiện sai sót hiệu quả và rẻ: hai trạm cách nhau vài cây số báo số liệu lệch nhau bất thường là dấu hiệu cần kiểm tra ngay.

Công khai dữ liệu cho cộng đồng

Dữ liệu mực nước, cảnh báo lũ có giá trị lớn với người dân. Sáu nguyên tắc:

• Công khai kịp thời thông tin cảnh báo qua nhiều kênh;
• Ngôn ngữ dễ hiểu, không chỉ số liệu kỹ thuật;
• Kênh không phụ thuộc internet — loa truyền thanh, tin nhắn — vì vùng bị ảnh hưởng thường mất điện, mất mạng;
• Không chậm trễ vì lý do thủ tục khi có nguy cơ;
• Bảo vệ kênh thông báo khỏi bị mạo danh phát tin giả;
• Lưu vết mọi thông báo đã phát.

Điểm thứ ba là bài học từ thực tế: hệ thống cảnh báo chỉ chạy trên ứng dụng điện thoại là hệ thống vô dụng đúng vào lúc cần nhất.

Điểm thứ năm là rủi ro mới: tin cảnh báo giả mạo danh cơ quan thủy lợi có thể gây hoảng loạn hoặc khiến người dân chủ quan với cảnh báo thật.

Dữ liệu người sử dụng nước

Hệ thống quản lý cũng lưu dữ liệu về hộ dùng nước, diện tích tưới, mức thu. Năm nguyên tắc: chỉ thu thập ở mức phục vụ quản lý; bảo mật thông tin cá nhân; minh bạch cách tính mức thu; không dùng dữ liệu vào mục đích khác; và cho phép người dân tra cứu, khiếu nại về số liệu của mình.

Khoản 3 Điều 5 Luật 148/2025/QH15 nghiêm cấm thu thập, sử dụng, chia sẻ, mua, bán, khai thác dữ liệu số trái quy định của pháp luật.

Phối hợp liên vùng

Hệ thống thủy lợi thường liên quan nhiều địa phương. Bốn yêu cầu về dữ liệu: chia sẻ dữ liệu quan trắc kịp thời giữa các đơn vị; định dạng dữ liệu thống nhất để đối chiếu được; kênh liên lạc khẩn cấp có dự phòng; và quy trình phối hợp khi điều tiết ảnh hưởng tới địa bàn khác.

Điểm thứ tư là vấn đề vận hành quan trọng: quyết định xả lũ ở thượng nguồn ảnh hưởng trực tiếp tới hạ lưu, và thông tin phải đến trước dòng nước.

Ứng phó sự cố

Điều 26 Luật 116/2025/QH15 quy định các nội dung bảo đảm an ninh dữ liệu. Năm việc: kế hoạch ứng phó có diễn tập; phương án vận hành thủ công đầy đủ; danh sách liên lạc khẩn cấp cập nhật; quy trình báo cáo cơ quan có thẩm quyền; và rà soát sau mỗi sự cố.

Danh sách kiểm tra

• Mạng điều khiển có tách khỏi internet không?
• Có giới hạn cứng ở lớp thiết bị chặn lệnh nguy hiểm không?
• Tủ điều khiển hiện trường có cảm biến báo mở không?
• Có cảnh báo khi cảm biến ngừng gửi không?
• Có đối chiếu chéo giữa các trạm không?
• Kênh cảnh báo có hoạt động khi mất điện, mất mạng không?
• Có phương án vận hành thủ công đã diễn tập không?

Đọc thêm cùng chủ đề

• Doanh nghiệp tái chế nhựa số hoá sản xuất cần tuân thủ những gì?
• Bộ phận một cửa số hoá thủ tục hành chính cần lưu ý những gì?
• Nền tảng quản lý bán hàng đa kênh cần cam kết những gì?

Căn cứ pháp lý

• Luật 116/2025/QH15 Điều 16
• Luật 116/2025/QH15 Điều 26
• Luật 148/2025/QH15 Điều 27
• Luật 148/2025/QH15 Điều 5

Bài viết dẫn chiếu văn bản đang có hiệu lực. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến tư vấn cho từng trường hợp cụ thể.