Chuyển đổi số

Theo Luật Chuyển đổi số 2025, những hành vi nào bị cấm trong hoạt động chuyển đổi số?

01/08/2026
1 lượt xem
0 bình luận

Năm nhóm hành vi tại Điều 5, trong đó khoản 5 nhắm thẳng vào việc lợi dụng chức trách để cát cứ dữ liệu và tạo độc quyền hệ thống số.

Điều 5 Luật Chuyển đổi số 148/2025/QH15 chỉ có năm khoản, nhưng mỗi khoản nhắm vào một dạng rủi ro khác nhau — và khoản cuối cùng là khoản ít gặp nhất trong các đạo luật công nghệ.

Khoản 1 — cản trở, phá hoại hoạt động chuyển đổi số

Cản trở, phá hoại hoạt động chuyển đổi số; làm gián đoạn, đình trệ, gây mất an toàn cho hệ thống số của cơ quan, tổ chức, cá nhân.

Khoản này có hai vế. Vế đầu nói về hành vi cản trở quá trình chuyển đổi số nói chung. Vế sau cụ thể hơn: làm gián đoạn, đình trệ, gây mất an toàn cho hệ thống số.

Ba động từ ở vế sau mô tả ba mức tác động khác nhau — gián đoạn là tạm thời, đình trệ là kéo dài, gây mất an toàn là làm hệ thống dễ bị tổn thương.

Khoản 2 — truy cập và can thiệp trái phép

Truy cập, can thiệp trái phép, làm sai lệch, vô hiệu hóa, gây tổn hại đến hệ thống số, dữ liệu số, nền tảng số và dịch vụ số.

Năm hành vi được liệt kê, trong đó "vô hiệu hóa" đáng chú ý riêng. Việc tắt hoặc làm mất tác dụng một hệ thống — dù không lấy đi dữ liệu nào — vẫn thuộc nhóm bị cấm.

Với doanh nghiệp, khoản này có ý nghĩa cả ở chiều bảo vệ lẫn chiều tuân thủ. Ở chiều bảo vệ, nó là căn cứ khi hệ thống của mình bị xâm phạm. Ở chiều tuân thủ, nó nhắc rằng việc truy cập hệ thống của bên khác — kể cả với ý định kiểm tra bảo mật — cần có sự cho phép rõ ràng.

Khoản 3 — khai thác dữ liệu trái pháp luật

Thu thập, sử dụng, chia sẻ, mua, bán, khai thác dữ liệu số trái quy định của pháp luật.

Sáu động từ bao phủ toàn bộ vòng đời dữ liệu. Hai động từ "mua, bán" được nêu riêng, cho thấy sự quan tâm tới thị trường mua bán dữ liệu trái phép.

Khoản này dẫn chiếu sang "quy định của pháp luật" — tức pháp luật về dữ liệu và pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Doanh nghiệp cần rà soát nguồn gốc mọi tập dữ liệu đang sử dụng, đặc biệt các tập mua từ bên thứ ba.

Một tình huống thực tế thường gặp: doanh nghiệp mua danh sách khách hàng tiềm năng để tiếp thị. Nếu người bán không có căn cứ hợp pháp để chuyển giao dữ liệu đó, cả bên mua và bên bán đều nằm trong phạm vi khoản 3.

Khoản 4 — lợi dụng chuyển đổi số để trục lợi

Lợi dụng chuyển đổi số để lừa đảo, thao túng, trục lợi, xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân.

Bốn hành vi được nêu, trong đó thao túng là khái niệm mới so với các đạo luật trước. Nó bao gồm các thiết kế nhằm dẫn dắt người dùng đưa ra lựa chọn không thực sự phù hợp với lợi ích của họ — giao diện gây nhầm lẫn khi hủy dịch vụ, thông báo tạo cảm giác khan hiếm giả, các bước xác nhận đặt sẵn ở lựa chọn bất lợi cho người dùng.

Đây là vùng doanh nghiệp thương mại điện tử nên rà soát: ranh giới giữa kỹ thuật tiếp thị thông thường và thao túng nằm ở chỗ người dùng có hiểu đúng điều mình đang chọn hay không.

Khoản 5 — cát cứ và độc quyền

Đây là khoản đặc biệt nhất: lợi dụng chức trách, quyền hạn để gây cản trở, phân biệt đối xử, tạo độc quyền, cát cứ, hạn chế cạnh tranh trong phát triển, vận hành, khai thác hệ thống số.

Khoản này nhắm vào một vấn đề rất thực tế trong quá trình chuyển đổi số: tình trạng mỗi đơn vị giữ riêng dữ liệu và hệ thống của mình, không chia sẻ, khiến việc liên thông không thực hiện được.

Năm hành vi bị cấm:

Gây cản trở;
Phân biệt đối xử;
Tạo độc quyền;
Cát cứ;
Hạn chế cạnh tranh.

Điều kiện chung: phải là hành vi lợi dụng chức trách, quyền hạn. Nghĩa là chủ thể phải có chức trách, quyền hạn nhất định trong việc phát triển, vận hành, khai thác hệ thống số.

Từ "cát cứ" hiếm khi xuất hiện trong văn bản luật, và việc dùng nó ở đây cho thấy đây là vấn đề được nhận diện rõ. Nó tương ứng với nguyên tắc tại khoản 2 Điều 6 Luật 148/2025/QH15: tăng cường kết nối, chia sẻ và sử dụng lại dữ liệu, khai báo một lần là mặc định để nâng cao hiệu quả quản lý, hạn chế trùng lặp, giảm thủ tục và nâng cao năng lực ra quyết định.

Không thể thực hiện nguyên tắc "khai báo một lần" nếu mỗi đơn vị giữ riêng dữ liệu của mình. Khoản 5 Điều 5 là công cụ pháp lý hỗ trợ nguyên tắc đó.

Liên hệ với trách nhiệm tại Điều 16

Điểm d khoản 1 Điều 16 Luật 148/2025/QH15 quy định trách nhiệm của tổ chức: phối hợp với cơ quan nhà nước trong việc xác thực, chia sẻ dữ liệu số và thực hiện các nghĩa vụ khác phục vụ chuyển đổi số theo quy định của pháp luật.

Điểm a khoản 1 Điều 16 yêu cầu tổ chức tuân thủ pháp luật về chuyển đổi số, an ninh mạng, giao dịch điện tử, bảo vệ dữ liệu cá nhân, trí tuệ nhân tạo và pháp luật khác có liên quan.

Điểm c khoản 1 Điều 16 yêu cầu bảo đảm an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân và triển khai các biện pháp phòng ngừa rủi ro trong quá trình ứng dụng công nghệ số và vận hành hệ thống.

Rà soát nội bộ theo Điều 5

Từ năm khoản của Điều 5, một danh sách kiểm tra thực tế cho doanh nghiệp:

Nguồn gốc dữ liệu — mọi tập dữ liệu đang dùng có căn cứ hợp pháp rõ ràng không, đặc biệt dữ liệu mua ngoài (khoản 3);
Quyền truy cập hệ thống bên ngoài — có văn bản cho phép khi kiểm thử hoặc tích hợp với hệ thống đối tác không (khoản 2);
Thiết kế giao diện — có bước nào khiến người dùng chọn nhầm hoặc khó hủy dịch vụ không (khoản 4);
Chính sách chia sẻ dữ liệu — có từ chối chia sẻ dữ liệu mà không có căn cứ chính đáng không (khoản 5);
Điều khoản hợp đồng với đối tác công nghệ — có điều khoản nào tạo ràng buộc khiến bên kia không thể chuyển sang nhà cung cấp khác không.

Điểm cuối liên quan tới nguyên tắc tại khoản 1 Điều 7 Luật 148/2025/QH15 về thiết kế theo hướng sử dụng nền tảng số và các thành phần dùng chung, thúc đẩy khả năng mở rộng, tích hợp và sử dụng lại. Việc thiết kế hệ thống khóa chặt khách hàng vào một nhà cung cấp đi ngược tinh thần này, và trong một số bối cảnh có thể chạm tới khoản 5 Điều 5.