Theo Luật Công nghiệp công nghệ số, doanh nghiệp sản xuất thiết bị đo lường công nghiệp cần lưu ý gì?

Thiết bị đo tạo ra số liệu dùng làm căn cứ pháp lý và thương mại. Bài viết bàn về chống can thiệp và tính toàn vẹn của phép đo.

Thiết bị đo lường công nghiệp — cân, đồng hồ đo lưu lượng, thiết bị quan trắc, thiết bị đo nồng độ — tạo ra những con số được dùng làm căn cứ tính tiền, căn cứ pháp lý về môi trường, và căn cứ đánh giá chất lượng. Nhà sản xuất thiết bị vì thế đứng ở vị trí có trách nhiệm với tính trung thực của cả hệ thống.

Lưu ý trước: sản xuất, kinh doanh phương tiện đo chịu điều chỉnh của pháp luật về đo lường, với quy định về phê duyệt mẫu, kiểm định, hiệu chuẩn. Bài viết bàn về khía cạnh công nghệ số và dữ liệu.

Chống can thiệp — nguyên tắc thiết kế cốt lõi

Điều 10 Luật 71/2025/QH15 quy định: Cơ quan, tổ chức, cá nhân tham gia hoặc có liên quan đến hoạt động công nghiệp công nghệ số phải tuân thủ quy định của pháp luật về an toàn thông tin mạng, an ninh mạng, pháp luật về dữ liệu, dữ liệu cá nhân và pháp luật khác có liên quan.

Khoản 1 Điều 19 Luật 20/2023/QH15 quy định:

Nội dung của thông điệp dữ liệu được bảo đảm toàn vẹn khi nội dung đó chưa bị thay đổi, trừ những thay đổi về hình thức phát sinh trong quá trình gửi, lưu trữ hoặc hiển thị thông điệp dữ liệu.

Mười hai nguyên tắc thiết kế:

• Không có chức năng ẩn cho phép điều chỉnh kết quả đo;
• Không có chế độ bí mật kích hoạt bằng tổ hợp phím;
• Không có tài khoản kỹ thuật có quyền sửa số liệu;
• Mọi hiệu chỉnh ghi nhật ký, không xóa được;
• Niêm phong phần cứng các bộ phận ảnh hưởng kết quả;
• Cảm biến báo mở vỏ thiết bị;
• Ghi nhận mọi lần mở, hiệu chuẩn, thay linh kiện;
• Bộ đếm không xóa được số lần hiệu chỉnh;
• Phần mềm được ký số, thiết bị từ chối bản không hợp lệ;
• Hiển thị phiên bản phần mềm đang chạy;
• Không cho phép hạ cấp về phiên bản có lỗ hổng;
• Số liệu gốc lưu riêng, tách khỏi kết quả hiển thị.

Điểm thứ nhất tới thứ ba là ranh giới đạo đức tuyệt đối của ngành: xây dựng chức năng cho phép điều chỉnh kết quả đo là tiếp tay trực tiếp cho gian lận, dù người mua có yêu cầu và sẵn sàng trả thêm tiền.

Điểm thứ tám là biện pháp đơn giản có hiệu quả kiểm soát cao: một bộ đếm không xóa được cho thấy thiết bị đã bị hiệu chỉnh bao nhiêu lần, và con số bất thường là dấu hiệu rõ ràng.

Điểm thứ mười một là lỗ hổng thực tế: hạ phiên bản phần mềm về bản cũ có lỗ hổng là cách vượt qua các biện pháp bảo vệ mới.

An ninh thiết bị kết nối

Điều 16 Luật 116/2025/QH15 quy định về các hoạt động bảo vệ an ninh mạng.

Chín biện pháp: không có mật khẩu mặc định chung; bắt buộc đặt mật khẩu khi lắp đặt; mã hóa kênh truyền số liệu; xác thực hai chiều với hệ thống thu thập; ký số cho gói dữ liệu gửi đi, chống giả mạo; không mở cổng quản trị ra internet; ghi nhật ký mọi truy cập từ xa; cảnh báo khi thiết bị bị ngắt kết nối; và kênh tiếp nhận báo cáo lỗ hổng.

Điểm thứ năm là biện pháp quan trọng với thiết bị quan trắc môi trường: nếu số liệu được ký số tại nguồn, việc thay đổi trên đường truyền hoặc tại máy chủ trung gian bị phát hiện ngay.

Điểm thứ tám giúp bên sử dụng phát hiện việc thiết bị bị ngắt cố ý.

Hiệu chuẩn và kiểm định

Tám yêu cầu: thiết bị lưu ngày hiệu chuẩn gần nhất và hạn tiếp theo; cảnh báo khi tới hạn; không cho phép sử dụng cho mục đích pháp định khi quá hạn; ghi nhận đơn vị và người thực hiện hiệu chuẩn; lưu chứng chỉ hiệu chuẩn dạng số, gắn với thiết bị theo số sê-ri; không sửa được các bản ghi này; cơ chế xác minh cho bên thứ ba; và hỗ trợ khách hàng quản lý lịch hiệu chuẩn cả đội thiết bị.

Điểm thứ ba là chức năng có ý nghĩa thực chất: thiết bị quá hạn kiểm định vẫn được dùng để tính tiền hoặc báo cáo môi trường là vi phạm phổ biến, và thiết bị tự chặn là cách kiểm soát hiệu quả nhất.

Truy xuất và trách nhiệm sản phẩm

Bảy yêu cầu: ghi nhận linh kiện theo lô, đặc biệt cảm biến; liên kết với từng thiết bị theo số sê-ri; lưu kết quả kiểm tra xuất xưởng; chặn xuất khi không đạt; liên kết thiết bị với khách hàng, vị trí lắp đặt; truy ngược nhanh khi phát hiện lỗi; và thông báo cho toàn bộ khách hàng dùng lô có vấn đề.

Điểm thứ sáu và thứ bảy quan trọng vì hậu quả lan rộng: một lỗi cảm biến khiến hàng nghìn thiết bị đo sai, và mọi số liệu chúng tạo ra trong thời gian đó đều phải xem xét lại — số tiền đã tính, báo cáo đã nộp.

Hỗ trợ và quyền sửa chữa

Bảy nguyên tắc: cung cấp mã lỗi dễ hiểu; tài liệu kỹ thuật tiếp cận được ở mức hợp lý; cung cấp linh kiện trong thời gian dài; không khóa chức năng khi thay linh kiện chính hãng; cho phép đơn vị kiểm định độc lập thực hiện công việc của họ; công bố thời hạn hỗ trợ phần mềm; và thiết bị vẫn đo được khi ngừng hỗ trợ kết nối.

Điểm thứ năm là nghĩa vụ đặc thù: đơn vị kiểm định độc lập cần tiếp cận được thiết bị để thực hiện nhiệm vụ pháp định, và việc khóa họ ra là cản trở hoạt động quản lý nhà nước về đo lường.

Từ chối yêu cầu không phù hợp

Đây là phần quan trọng của đạo đức nghề nghiệp. Năm loại yêu cầu nên từ chối: chế độ cho phép điều chỉnh kết quả; chức năng ngắt truyền số liệu quan trắc không để lại dấu vết; phần mềm cho phép hiển thị số khác số đo thực; tài khoản kỹ thuật có quyền sửa lịch sử; và tùy chỉnh làm vô hiệu hóa niêm phong.

Điểm thứ hai đáng nhấn mạnh: yêu cầu này thường được diễn đạt như một tính năng kỹ thuật hợp lý — chế độ bảo trì, chế độ hiệu chuẩn — nhưng mục đích thực tế của nó là che giấu số liệu vượt ngưỡng.

Ưu đãi cho nghiên cứu phát triển

Điều 16 Luật 71/2025/QH15 quy định về thúc đẩy nghiên cứu và phát triển sản phẩm, dịch vụ công nghệ số.

Khoản 3 quy định về quyền ưu tiên sử dụng trang thiết bị tại các cơ sở nghiên cứu của nhà nước — đáng quan tâm với doanh nghiệp đo lường vì thiết bị chuẩn để hiệu chuẩn có chi phí rất lớn.

Khoản 4 quy định các khoản chi của doanh nghiệp cho nghiên cứu và phát triển công nghệ số được tăng mức chi bổ sung khi xác định thu nhập chịu thuế thu nhập doanh nghiệp theo quy định pháp luật về thuế thu nhập doanh nghiệp.

Ba việc: tách bạch chi phí; lưu hồ sơ đề tài; và tra pháp luật thuế cùng pháp luật về khoa học công nghệ để biết mức cụ thể.

Danh sách kiểm tra

• Thiết bị có chức năng ẩn cho phép điều chỉnh kết quả không?
• Có tài khoản kỹ thuật sửa được số liệu không?
• Có bộ đếm không xóa được số lần hiệu chỉnh không?
• Số liệu gửi đi có ký số tại nguồn không?
• Thiết bị có tự chặn sử dụng khi quá hạn kiểm định không?
• Có khóa đơn vị kiểm định độc lập tiếp cận thiết bị không?
• Có từ chối yêu cầu xây chức năng che giấu số liệu không?

Đọc thêm cùng chủ đề

• Chuỗi bán lẻ điện máy xử lý dữ liệu khách hàng thế nào cho đúng?
• Đơn vị tổ chức du lịch mạo hiểm cần chuẩn bị dữ liệu thế nào?
• Nhà máy sản xuất sơn và hóa chất số hoá cần tuân thủ những gì?

Căn cứ pháp lý

• Luật 71/2025/QH15 Điều 10
• Luật 20/2023/QH15 Điều 19
• Luật 116/2025/QH15 Điều 16
• Luật 71/2025/QH15 Điều 16

Bài viết dẫn chiếu văn bản đang có hiệu lực. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến tư vấn cho từng trường hợp cụ thể.