Theo Luật Công nghiệp công nghệ số, bảo tàng số hoá hiện vật và tư liệu cần tuân thủ những gì?

Số hoá di sản vừa mở rộng tiếp cận vừa đặt ra câu hỏi về bảo tồn dài hạn. Bài viết bàn về chuẩn dữ liệu và ranh giới thương mại hóa.

Bảo tàng và khu di tích đang số hoá mạnh: quét ba chiều hiện vật, số hoá tư liệu, thuyết minh tự động, tham quan ảo. Đây là công việc có giá trị lâu dài, và chính tính lâu dài đó đặt ra yêu cầu đặc thù về cách làm.

Lưu ý trước: hoạt động bảo tàng, bảo vệ di sản văn hóa chịu điều chỉnh của pháp luật chuyên ngành về di sản văn hóa. Bài viết bàn về khía cạnh công nghệ số và dữ liệu.

Dữ liệu số hoá phải tồn tại lâu hơn công nghệ

Đây là điểm khác biệt căn bản so với các dự án số hoá thông thường: bản số hoá một hiện vật cần dùng được sau năm mươi, một trăm năm.

Điều 10 Luật 71/2025/QH15 quy định: Cơ quan, tổ chức, cá nhân tham gia hoặc có liên quan đến hoạt động công nghiệp công nghệ số phải tuân thủ quy định của pháp luật về an toàn thông tin mạng, an ninh mạng, pháp luật về dữ liệu, dữ liệu cá nhân và pháp luật khác có liên quan.

Chín nguyên tắc:

• Định dạng mở, phổ thông, không phụ thuộc phần mềm độc quyền;
• Lưu bản gốc độ phân giải cao, không chỉ bản nén để hiển thị;
• Siêu dữ liệu đầy đủ theo chuẩn — nguồn gốc, niên đại, chất liệu, lịch sử;
• Không khóa dữ liệu trong nền tảng của một nhà cung cấp;
• Sao lưu ở nhiều nơi, có bản ngoại tuyến;
• Kiểm tra định kỳ tính toàn vẹn tệp;
• Kế hoạch chuyển đổi định dạng khi công nghệ thay đổi;
• Ghi nhận quy trình số hoá — thiết bị, thông số, người thực hiện;
• Không chỉnh sửa bản gốc số hoá, mọi xử lý tạo bản mới.

Điểm thứ tư là rủi ro thực tế nghiêm trọng: nhiều dự án số hoá giao toàn bộ dữ liệu cho một nhà cung cấp nền tảng, và khi doanh nghiệp đó ngừng hoạt động hoặc đổi chính sách, bảo tàng mất quyền kiểm soát di sản số của chính mình.

Điểm thứ tám ít được chú ý nhưng quan trọng cho nghiên cứu: biết bản quét được thực hiện bằng thiết bị nào, thông số ra sao quyết định việc dữ liệu có dùng được cho nghiên cứu khoa học hay không.

Bảo mật thông tin nhạy cảm về hiện vật

Không phải mọi thông tin đều nên công khai. Sáu nhóm cần cân nhắc:

• Vị trí chính xác của hiện vật trong kho;
• Hệ thống an ninh, sơ đồ bảo vệ;
• Giá trị bảo hiểm của hiện vật;
• Vị trí di tích chưa khai quật — thông tin này bị săn tìm bởi những người đào trộm cổ vật;
• Kế hoạch vận chuyển hiện vật;
• Thông tin về hiện vật đang tranh chấp nguồn gốc.

Điểm thứ tư là rủi ro nghiêm trọng và cụ thể: công bố tọa độ chính xác của một di chỉ khảo cổ chưa được bảo vệ đầy đủ có thể dẫn tới việc nó bị đào phá trong vài ngày.

Khoản 1 Điều 27 Luật 148/2025/QH15 quy định chủ quản dữ liệu phải chủ động thiết lập quy trình, biện pháp bảo vệ dữ liệu phù hợp với tính chất hoạt động và phương thức đáp ứng yêu cầu của chủ thể dữ liệu.

Ranh giới thương mại hóa

Số hoá tốn kém, và nhu cầu thu hồi chi phí là chính đáng. Nhưng có ranh giới.

Khoản 5 Điều 41 Luật 148/2025/QH15 quy định người dùng không bị áp đặt điều kiện bất hợp lý hoặc bị phân biệt đối xử khi sử dụng sản phẩm, dịch vụ số.

Bảy nguyên tắc:

• Không độc quyền hóa di sản công cộng cho một doanh nghiệp;
• Giữ mức truy cập cơ bản miễn phí cho mục đích giáo dục, nghiên cứu;
• Minh bạch điều kiện sử dụng hình ảnh;
• Không đặt rào cản quá mức với học sinh, sinh viên, nhà nghiên cứu;
• Hợp đồng với nhà tài trợ không được trao quyền kiểm soát nội dung;
• Không quảng cáo chen vào nội dung tưởng niệm, di tích lịch sử đau thương;
• Thu phí hợp lý với sử dụng thương mại.

Điểm thứ nhất và thứ năm là rủi ro cần cảnh giác: một doanh nghiệp tài trợ số hoá rồi giữ độc quyền khai thác hình ảnh di sản trong nhiều chục năm là kết quả không phù hợp với bản chất công cộng của di sản.

Điểm thứ sáu là vấn đề về sự tôn trọng, đặc biệt với các di tích chiến tranh, nơi tưởng niệm.

Dữ liệu khách tham quan

Sáu nguyên tắc: chỉ thu thập thông tin cần cho việc bán vé và thống kê; không bắt buộc tài khoản để tham quan; không lập hồ sơ hành vi tham quan cá nhân; thận trọng với ứng dụng thuyết minh thu thập vị trí trong bảo tàng; không bán dữ liệu khách; và giữ kênh mua vé trực tiếp.

Điểm thứ tư đáng lưu ý: dữ liệu về việc một người dừng lâu ở khu vực nào tiết lộ mối quan tâm cá nhân, và với một số chủ đề lịch sử, chính trị, tôn giáo thì đây là thông tin nhạy cảm.

Tham quan ảo và tiếp cận

Sáu nguyên tắc: hỗ trợ người khuyết tật — thuyết minh âm thanh, phụ đề, tương thích công cụ đọc màn hình; không yêu cầu thiết bị đắt tiền để trải nghiệm cơ bản; hoạt động được trên đường truyền chậm; đa ngôn ngữ nếu có điều kiện; nội dung chính xác, có kiểm định chuyên môn; và ghi rõ phần nào là phục dựng, suy đoán.

Điểm cuối quan trọng về tính trung thực khoa học: mô hình phục dựng ba chiều của một công trình cổ thường chứa nhiều giả định, và người xem cần biết đâu là bằng chứng khảo cổ, đâu là suy luận.

An ninh hệ thống

Điều 26 Luật 116/2025/QH15 quy định các nội dung bảo đảm an ninh dữ liệu. Sáu biện pháp: phân quyền theo vai trò; nhật ký truy cập kho dữ liệu số hoá; bảo vệ hệ thống an ninh vật lý của bảo tàng khỏi tấn công mạng; sao lưu nhiều lớp; kiểm thử khôi phục; và kế hoạch bàn giao dữ liệu khi thay đổi nhà cung cấp nền tảng.

Danh sách kiểm tra

• Dữ liệu số hoá có ở định dạng mở không?
• Có khóa dữ liệu trong nền tảng của một nhà cung cấp không?
• Có công bố vị trí di chỉ chưa khai quật không?
• Có trao độc quyền khai thác di sản cho doanh nghiệp không?
• Có giữ mức truy cập miễn phí cho giáo dục, nghiên cứu không?
• Nội dung phục dựng có ghi rõ phần suy đoán không?
• Có kế hoạch chuyển đổi định dạng dài hạn không?

Đọc thêm cùng chủ đề

• Năm đạo luật công nghệ chồng lấn nhau ra sao?
• Lộ dữ liệu khách hàng thì doanh nghiệp xử lý theo trình tự nào?
• Doanh nghiệp viễn thông và nhà cung cấp Internet có nghĩa vụ riêng nào?

Căn cứ pháp lý

• Luật 71/2025/QH15 Điều 10
• Luật 148/2025/QH15 Điều 27
• Luật 116/2025/QH15 Điều 26
• Luật 148/2025/QH15 Điều 41

Bài viết dẫn chiếu văn bản đang có hiệu lực. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến tư vấn cho từng trường hợp cụ thể.